mały|Grafika obrazująca różnicę między płcią, tożsamością płciową, ekspresją płciową i orientacją seksualną mały|Skala Kinseya przedstawiająca orientację seksualną jako kontinuum od heteroseksualności, przez biseksualność, po homoseksualność
Orientacja seksualna – definiuje ona trwałe wzorce pociągu seksualnego, czyli głównie tego, które płci są dla danej osoby atrakcyjne seksualnie. Stosuje się ją do określania tego, co jest erotycznie atrakcyjne dla jednostki oraz jest często jednym z głównych powodów, dla których ludzie decydują się na związki lub przelotne relacje. Doświadczanie i świadomość orientacji seksualnej może rozwijać się poprzez różnorodne fazy rozwoju tożsamości w okresie dojrzewania i w dorosłości. Orientację seksualną określa się na podstawie tego, do których płci dana osoba czuje pociąg seksualny, więc przypadki, w których osoby w przeszłości były w związku lub odbyły stosunek z osobami, do których nie czują pociągu seksualnego, nie determinują tego, do jakiej orientacji się one kwalifikują.
Orientacja seksualna nie jest tym samym co orientacja romantyczna, która definiuje skłonność do odczuwania pociągu romantycznego do danej/danych płci. Pomimo że te terminy są często traktowane jak to samo i u większości osób skierowane są w te same płci, to pociąg seksualny nie jest tym samym co pociąg romantyczny. Orientacja seksualna nie determinuje też więzi emocjonalnej, która jest rzeczą zupełnie oddzielną od odczuć seksualnych. Nie jest też tym samym co atrakcyjność estetyczna, oznaczająca odczuwanie zauroczenia lub podkochiwanie się w jakiejś osobie ze względu na jej wygląd, jednak bez odczuwania przy tym seksualnego pociągu w jej stronę. Orientacja seksualna dotyczy głównie pociągu seksualnego do danej/danych płci, jednakże nie powinno jej się mylić z pojęciem seksualności, oznaczającej sposoby, poprzez które ludzie doświadczają i wyrażają uczucia seksualne (poprzez np. stosunek płciowy czy masturbację).
Według teorii zapoczątkowanej przez Alfreda Kinseya w latach 40 XX wieku, orientacja seksualna rozciąga się na kontinuum, od wyłącznego pociągu do innej płci do wyłącznego pociągu do tej samej płci, jednak teoria ta przez wielu jest uważana za przestarzałą lub niedokładną, gdyż pomija orientacje seksualne nie mogące wpisać się w żadną z tych kategorii, (takie jak aseksualność, panseksualność i inne), różnice między orientacjami seksualnymi a romantycznymi oraz wiele innych czynników determinujących poziom zainteresowania daną płcią.
Naukowcy do dzisiaj nie ustalili dokładnie czynników wpływających na orientację seksualną danej osoby, ale uważają, że jest ona spowodowana złożoną zależnością wpływów genetycznych, hormonalnych i środowiskowych i nie uważają, by była ona kwestią wyboru. Większość naukowców opowiadało się za teoriami biologicznymi, które wskazują na czynniki genetyczne, wczesne środowisko macicy, oba te czynniki, lub włączają czynniki psychologiczne i społeczne. Natomiast najnowsze badania wykazują, że czynniki genetyczne mogą wyjaśnić jedynie od 8 do 25% zmienności w zachowaniach seksualnych osób tej samej płci. Nie ma przekonujących dowodów, które sugerowałyby, że rodzicielstwo lub doświadczenia z wczesnego dzieciństwa odgrywają rolę, jeśli chodzi o kształtowanie orientacji seksualnej, która następuje w trakcie rozwoju psychoseksualnego człowieka.
Definicje
Rozbieżności w definicjach orientacji seksualnej są przyczyną zamieszania pojęciowego. Różnice w definiowaniu i pomiarze sięgają lat 60. XIX wieku, kiedy naukowcy po raz pierwszy szerzej zainteresowali się orientacjami seksualnymi. Mimo wszystko większość definicji orientacji seksualnej zawiera w sobie komponent psychologiczny, taki jak kierunek pragnień erotycznych jednostki czy też komponent behawioralny, który koncentruje się na płci partnera/ów seksualnych jednostki. Niektórzy preferują podążanie po prostu za samookreśleniem lub tożsamością danej osoby.
Koncepcja Kontinuum seksualnego zakładała, że orientacja seksualna rozciąga się wzdłuż kontinuum, od wyłącznie heteroseksualnej do wyłącznie homoseksualnej, tradycyjnie definiowana jako obejmująca heteroseksualność, biseksualność i homoseksualność. Aseksualność bywała uznawana przez niektórych badaczy za czwartą kategorię orientacji seksualnej lub brak tradycyjnej orientacji seksualnej. W ostatnich latach pojawiły się jednak głosy krytyki dotyczące tej teorii, ponieważ nie obejmuje ona podkategorii aseksualizmu, istnienia wielu orientacji seksualnych niewpisujących się w żadną z tych kategorii oraz wielu innych czynników determinujących poziom zainteresowania daną płcią.
Orientacja seksualna a tożsamość seksualna i zachowania seksualne Według Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, „orientacja seksualna jest trwałym wzorem emocjonalnych, romantycznych i/lub seksualnych atrakcji skierowanych do mężczyzn, kobiet lub obu płci" oraz że „ten szereg zachowań i atrakcji był opisywany w różnych kulturach i narodach na całym świecie. W wielu kulturach istnieją określenia tożsamości osób, które wyrażają te atrakcje. W Stanach Zjednoczonych najczęstszymi określeniami są lesbijki, geje i osoby biseksualne. Jednak niektórzy ludzie mogą używać odmiennych etykiet lub w ogóle ich nie używać”.
Tożsamość seksualna i zachowania seksualne to pojęcia ściśle związane z orientacją seksualną, jednak można je rozróżnić. Tożsamość seksualna odnosi się do indywidualnej koncepcji samego siebie, zachowania seksualne odnoszą się do rzeczywistych czynności seksualnych podejmowanych przez daną osobę, a orientacja – do „fantazji, więzi i pragnień”.
Termin „preferencja seksualna” w dużej mierze pokrywa się z orientacją seksualną, ale generalnie odróżnia się od niej w przypadku badań psychologicznych. Osoba, która identyfikuje się jako biseksualna, na przykład, może preferować jedną płeć ponad drugą. Termin „preferencje seksualne” może również sugerować pewien stopień dobrowolnego wyboru, podczas gdy konsensus naukowy jest taki, że orientacja seksualna nie stanowi wyboru.
Przyczyny rozwoju
Biologiczne
Genetyczne Za jeden z argumentów na rzecz, że homoseksualność ma podłoże genetyczne, wysuwano powszechność jego występowania w różnych kulturach. Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Stanu Illinois za orientację seksualną człowieka odpowiada co najmniej kilka niepowiązanych ze sobą genów rozrzuconych po różnych chromosomach. Badacze porównali chromosomy 456 osób z 146 rodzin, w których dwóch lub więcej braci było gejami. Odnaleziono kilka fragmentów DNA, które u części homoseksualnego rodzeństwa były identyczne. U ponad 60% braci wykryto takie same obszary DNA na trzech chromosomach – 7., 8. i 10. Natomiast badania Mustanskiego z 2005 roku wykazały prawdopodobieństwo wpływu interakcji większej ilości genów z różnych regionach chromosomowych (7q36, 8p12 oraz 10q26). Pojawiają się też inne badania wskazujące na wpływ czynników genetycznych na kształtowanie się orientacji seksualnej oraz innych czynników biologicznych.
Badania bliźniąt wykazały, że u bliźniąt jednojajowych zgodność występowania tej samej orientacji homoseksualnej wynosiła 52%. W tym samym badaniu zgodność orientacji homoseksualnej wynosiła u bliźniąt dwujajowych 22%, u braci nie będących bliźniakami 9,2, a 11% u braci przybranych.
Budowa mózgu Wysunięto również hipotezę, że o orientacji seksualnej decyduje budowa mózgu. Przeprowadzono badania, które sugerowały m.in., że trzecie jądro podwzgórza INH3 u gejów jest znacznie mniejsze niż u mężczyzn heteroseksualnych. Różnica dotyczy też spoidła mózgowego przedniego: u mężczyzn homoseksualnych jest ono o 18% większe niż u heteroseksualnych kobiet i o 35% większe niż u mężczyzn heteroseksualnych. W 2004 różnice w budowie mózgów zaobserwowała grupa naukowców z Oregon Health Sciences University wśród męskich osobników owiec, wśród których obserwowano zachowania homoseksualne w porównaniu do osobników wykazujących zachowania heteroseksualne.
Hormonalne Według , podobnie jak ekspozycja na określone hormony odgrywa rolę w różnicowaniu płciowym płodu, tak samo ekspozycja hormonalna wpływa na orientację seksualną, która ujawnia się w wieku dorosłym. Poziom hormonów w okresie płodowym można postrzegać jako główny czynnik wpływający na orientację seksualną w wieku dorosłym lub jako dodatkowy czynnik współdziałający z genami lub warunkami środowiskowymi i społecznymi.
Kolejność urodzeń
Jedną z najczęściej stwierdzanych zależności jest zwiększone prawdopodobieństwo wykształcenia orientacji homoseksualnej w zależności od liczby starszych braci.
Hipotezy społeczne i środowiskowe Z punktu widzenia genetyki każdy czynnik, który nie jest uwarunkowany genetycznie, uznaje się za wpływ środowiska. Jednak „wpływ środowiska” nie oznacza automatycznie, że to środowisko społeczne kształtuje orientację seksualną lub ma na nią wpływ. Istnieje wiele czynników środowiskowych, które nie są uwarunkowane genetycznie, ale mają charakter biologiczny, takich jak rozwój prenatalny, które najprawdopodobniej przyczyniają się do kształtowania orientacji seksualnej.
Nie ma żadnych znaczących dowodów potwierdzających tezę, że doświadczenia z wczesnego dzieciństwa, sposób wychowania, wykorzystywanie seksualne lub inne niekorzystne wydarzenia życiowe mają wpływ na orientację seksualną. Dowody na poparcie hipotez dotyczących wpływu środowiska społecznego po urodzeniu na orientację seksualną są niewystarczające, zwłaszcza w przypadku mężczyzn. Nastawienie rodziców może mieć wpływ jedynie na to, czy dzieci otwarcie identyfikują się ze swoją orientacją seksualną.
Oświadczenia organizacji naukowych Stanowisko Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego:
Stanowisko Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:
Stanowisko Amerykańskiej Akademii Pediatrycznej:
Stanowisko Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
Stanowisko Amerykańskiej Akademii Lekarzy Rodzinnych:
Stanowisko Amerykańskiej Akademii Psychiatrii Dzieci i Młodzieży:
Stanowisko Amerykańskiego Kolegium Położników i Ginekologów:
Stanowisko brytyjskiego Królewskiego Kolegium Psychiatrów:
Stanowisko Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego i Polskiego Towarzystwa Psychologicznego:
Stanowisko Irlandzkiego Towarzystwa Psychologicznego i Irlandzkiego Kolegium Psychiatrycznego:
Stanowisko Południowoafrykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:
Stanowisko Południowoafrykańskiej Akademii Nauk:
Stanowisko Kolumbijskiego Kolegium Psychologów:
Stanowisko Libańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
Stanowisko Libańskiego Towarzystwa Medycznego na Rzecz Zdrowia Seksualnego:
Kwestia wyboru
mały|Protest przeciwko tzw. „terapii konwersyjnej”, napis głosi: „Nienawiść do siebie to nie terapia” Większość naukowców uznaje, że orientacja seksualna nie jest wynikiem wyboru.
. Vera Whisman w książce z 1996 przeanalizowała wywiady przeprowadzone w latach 1987 – 1988 z 72 osobami homoseksualnymi, do których dotarła. Na podstawie całościowej analizy każdego z wywiadów, autorka podzieliła osoby homoseksualne ze względu na to jaki wpływ miały one na swoją orientację seksualną. 15% gejów i 10% lesbijek zakwalifikowane zostało do grupy, nie mającej żadnego wyboru, co do swojej orientacji seksualnej – („”) 67% gejów i 59% zakwalifikowane zostało do grupy mającej częściowy wybór, co do swojej orientacji seksualnej-(„”) a 18% gejów i 31% lesbijek zakwalifikowano jako mający pełny wybór, co do orientacji seksualnej-(„”). W załączniku do badań autorka wskazuje jednak, że próbka badawcza nie była konstruowana w taki sposób, by była reprezentatywna dla całości populacji.
. W 1997 roku na łamach czasopisma „Psychology of Women Quarterly” zostało opublikowane badanie 90 kobiet, z którego wynika, że 58% kobiet w związkach lesbijskich i 1/3 kobiet w związkach heteroseksualnych wybrała orientację ich obecnego związku, czyli czy będzie on z osobą tej samej czy przeciwnej płci.