Giszowiec (1979–1990 Osiedle im. Stanisława Staszica; ) – część oraz dzielnica Katowic, położona we wschodniej części miasta, nad Boliną.
Giszowiec składa się z budynków wielorodzinnych z wielkiej płyty oraz zabytkowych domów, przeważnie jedno- i dwurodzinnych, stanowiących niegdyś zwarte osiedle górnicze, które do dziś jest unikatowe w skali europejskiej i znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Zostało ono wybudowane dla górników pracujących w kopalni „Giesche” (późniejszej kopalni „Wieczorek”) przez koncern Georg von Giesches Erben na zlecenie dyrektora spółki Antona Uthemanna w latach 1907–1910. Projektantami osiedla byli Georg i Emil Zillmannowie. Osiedle górnicze w dwóch trzecich uległo wyburzeniu w latach 70. XX wieku na skutek rozwoju budownictwa mieszkaniowego wielokondygnacyjnego z wielkiej płyty dla pracowników powstałej w 1964 roku kopalni „Staszic”.
Giszowiec ma charakter głównie mieszkaniowy i przemysłowy. Otaczają go dwa szlaki komunikacyjne: droga krajowa nr 86 oraz autostrada A4, a także rozpoczyna tu swój bieg droga krajowa nr 81. Dzielnica ma powierzchnię 12,03 km² (7,30% powierzchni miasta) i liczyła w 2007 roku 18 475 mieszkańców (5,9% ludności Katowic).
Geografia Położenie Giszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 17), zlokalizowaną we wschodniej części miasta, w odległości około 6 km na południowy wschód od centrum. Graniczy od północy z dzielnicami: Osiedle Paderewskiego-Muchowiec i Janów-Nikiszowiec, od wschodu z miastem Mysłowice, od południa z dzielnicą Murcki, a od zachodu z Piotrowicami-Ochojcem. Granice dzielnicy biegną następująco: od północy – południową krawędzią ulicy 73 Pułku Piechoty do skrzyżowania z ulicą Pszczyńską, dalej wzdłuż autostrady A4 i północną krawędzią ulicy Mysłowickiej do granicy miasta, od wschodu – granica dzielnicy stanowi równocześnie granicę miasta z Mysłowicami, od południa i zachodu – wzdłuż granicy miasta do zjazdu z ulicy Bielskiej i dalej wzdłuż drogi leśnej do ulicy 73 Pułku Piechoty.
Giszowiec położony jest w dolinie Boliny. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego dzielnica ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia, rzeźba terenu i gleby mały|lewo|Widok z budynku położonego przy ulicy Mysłowickiej w kierunku zachodnim na kopalnię „Staszic”; na pierwszym planie zwałowisko pogórnicze
Giszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych Jerzego Kondrackiego położony jest w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, na Wyżynie Śląskiej, w południowej części Wyżyny Katowickiej, natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest w Płaskowyżu Murcek. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Giszowiec Bolinę. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych obecnych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m. Najwyższy punkt Giszowca, położony w południowo-zachodniej części dzielnicy, dochodzi do wysokości 300–310 m n.p.m., natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny (około 260 m n.p.m.).
Rzeźba Giszowca na skutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głównie ze względu na eksploatację surowców, rozwój przemysłu i budowę infrastruktury komunikacyjnej. W Giszowcu znajdują się m.in. zwałowiska górnicze, a także następują tutaj procesy osiadania, w wyniku których w nieckach wytworzyły się m.in. sztuczne stawy. Obszar Giszowca jest narażony na odkształcenia terenu I kategorii w północnej, wschodniej i południowej części dzielnicy. Na odkształcenia II kategorii są odporne bloki na osiedlu Adama. Ponadto obszar Giszowca jest narażony na wstrząsy górotworu.
Największym obszarem zdegradowanym i zdewastowanym jest hałda pogórnicza przy KWK „Staszic” o powierzchni 12 ha. Jej wysokość dochodzi do 20 metrów od strony wschodniej i 7 m od strony zachodniej. Ostateczny jej kształt uformowano w połowie lat 90. XX wieku. Hałdę tę porastają zbiorowiska ruderalne (skarpy są zadrzewione, a na szczycie występują niskie zarośla).
Pod względem budowy geologicznej Giszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej. Utwory wypełniającego nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat. Wychodnie tych skał, występujące na znacznej powierzchni Giszowca, to głównie warstwy orzeskie (w przeważającej części są to łupki, w tym iłołupki, na których pracowały cegielnie m.in. w Giszowcu). W dolinach rzek występują natomiast polodowcowe utwory plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych. W Giszowcu zaznaczają się też obszary występowania holoceńskich glin zwałowych.
Na przeważającej części Giszowca występują gleby płowe wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Są one dosyć żyzne, a ich odczyn jest słabo kwaśny lub obojętny. W dolinach rzek wykształciły się mady. Na skutek działalności człowieka uległy one też w wielu miejscach przeobrażeniom, przez co wytworzyły się również gleby antropogeniczne. Gleby na terenie Giszowca pod względem klasy bonitacyjnej zaliczają się w głównej mierze do gleb słabych i bardzo słabych (V i VI klasa).
Wody powierzchniowe i podziemne mały|Staw Barbara od strony wschodniej mały|Bolina Południowa I na wysokości ulicy Górniczego Stanu (2020)
Tereny Giszowca znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią dorzecza Wisły. W pobliżu dzielnicy, na południowy zachód od jej centrum, znajduje się źródło tej rzeki. Bolina na terenie Giszowca biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej do Czarnej Przemszy. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania.
Pod wpływem działalności człowieka wykształciły się na terenie Giszowca antropogeniczne zbiorniki wodne, znajdujące się głównie w dolinie Boliny. Są to: Barbara, Janina, Górnik, Małgorzata i inne mniejsze rozlewiska. Do największych z nich należy zbiornik Barbara, którego powierzchnia wynosi 4,02 ha.
Giszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Pod Giszowcem nie występuje żaden z głównych zbiorników wód podziemnych, natomiast obszar dzielnicy zajmuje jednolita część wód podziemnych nr 134. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń.
Klimat Klimat Giszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966–2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm.
Przyroda i ochrona środowiska mały|lewo|Plac Pod Lipami w zimowej scenerii; na zdjęciu po prawej stronie posadzony w 1907 roku, obumarły po 2015 roku buk Anton
Teren Giszowca charakteryzuje się dużym udziałem terenów zielonych w ogólnej powierzchni dzielnicy. Obszar ten stanowił fragment dawnej Puszczy Śląskiej. W rejonie Giszowca, na Płaskowyżu Murcek, rosły w głównej mierze buczyny, a także grądy. Doliny rzek porastały natomiast łęgi. Tereny Giszowca zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z budową osiedla, a także rozpoczęciem wydobycia węgla kamiennego na początku XX wieku. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły też przekształcenia w środowisku, w tym rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (m.in. skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Wyginęło część dużych zwierząt (z dużych spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane z terenami otwartymi. Ponadto pojawiły się również obce gatunki roślin i zwierząt. W akwenach wodnych zwierzęta zasiedliły się one samoistnie, a także zostały celowo wprowadzone przez człowieka (były to głównie ryby).
Obszar Giszowca obejmuje obecnie fragment Lasów Murckowskich, będących rozległym kompleksem leśnym. Część lasów na terenie Giszowca przy granicy z dzielnicą Piotrowice-Ochojec jest objętych ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Źródła Kłodnicy”. Teren ten porasta las łęgowy z dobrze zachowanym drzewostanem. Występują tu też stanowiska ciemiężycy zielonej, która jest rośliną górską. W runie można spotkać żaby i ropuchy, a w drzewach gniazdują liczne gatunki ptaków, jak kos, sikora, kowalik, a także dzięcioł.
mały|Fragment Parku Giszowieckiego mały|Fragment lasu położonego przy kościele pw. św. Stanisława Kostki (2013)
Tereny zurbanizowane Giszowca stanowią miejsce występowania ponad 30 pomników przyrody, występujących głównie w parkach (głównie w Parku Giszowieckim). Są to w dużej mierze buki i dęby. Jednym z zabytkowych drzew jest obecnie obumarły posadzony w 1907 roku buk Anton, który w zdobył 2011 roku drugie miejsce w plebiscycie zorganizowanym przez Klub Gaja na Drzewo Roku.
Giszowiec został zaprojektowany na wzór koncepcji miasta-ogrodu. Przy projektowaniu zachowano możliwie jak najwięcej starego drzewostanu bukowego i grądowego. W centrum wyznaczono zielone centrum, a wokół niego wyznaczono strefy zabudowy. Na zewnątrz osiedla utworzono strefę buforową. Obecnie na terenie Giszowca występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej: Barbara-Janina – fragment lasu łęgowego ze zbiornikami wodnymi położonymi w dolinie Boliny, na zachód od ulicy Pszczyńskiej, przy których zorganizowano ośrodek wypoczynkowy. Znajdują się tu stanowiska roślin chronionych i rzadkich, a także chronionych płazów. Łączna powierzchnia wynosi 33,5 ha, Skwer Ewalda Gawlika – skwer położony przy skrzyżowaniu ulic Wojciecha i Barbórki; został on ustanowiony uchwałą Rady Miasta Katowice 26 października 2016 roku, Park Giszowiecki – park położony w centralnej części dzielnicy, przy placu Pod Lipami, zajmuje powierzchnię 3,39 ha, Las w kwartale ulic: Pszczyńskiej, Górniczego Stanu, Wojciecha i Barbórki – jest on zagospodarowany w sposób ekstensywny; znajduje się tu starodrzew bukowy o dużych walorach przyrodniczych, częściowo chroniony; powierzchnia obszaru wynosi 4,43 ha.
Ogrody działkowe na terenie Giszowca podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Pierwsze ogrody w Giszowcu powstały w 1953 roku – pierwszym z nich to były Pracownicze Ogródki Działkowe „Barbara”, a w 1975 roku na nieużytkach przy szybie „Roździeński” zorganizowano ROD „Staszic”. Poniższa tabela przedstawia podstawowe dane znajdujących się obecnie ogródków działkowych na terenie Giszowca: Nazwa Lokalizacja Powierzchnia(ha) Liczba działek(2007) Barbara ul. Mysłowicka 120 5,23 110 Staszica ul. Kosmiczna 3,45 130
Nazwa mały|Georg von Giesche