thumb|300px|Otho Vaenius, Ksantypa wylewa nocnik na Sokratesa, ilustracja w Quinti Horatii Flacci Emblemata, 1612 Ksantypa () (V/IV w. p.n.e.) – Atenka, żona Sokratesa. Postać trwale zapisała się w masowej kulturze za sprawą przypisywanego jej nieznośnego charakteru.

Biografia Nieliczne wiadomości o niej są mocno niepewne ze względu na skąpe i w większości pochodzące z późniejszych stuleci źródła.

thumb|300px|Reyer van Blommendael, Sokrates, jego dwie żony i Alkibiades (1675) Pochodziła z Aten, prawdopodobnie z zamożnej rodziny, a Sokrates otrzymał wraz z nią posag. Małżeństwo zostało prawdopodobnie zawarte ok. 415 r. p.n.e. Źródła są niezgodne co do tego, czy była jedyną żoną Sokratesa (tak Platon i Ksenofont), czy też żoną drugą (pierwszą miała być Myrto). Ta druga informacja pochodzi od Diogenesa Laertiosa, który powołuje się na zaginiony dialog Arystotelesa O szlachetnym pochodzeniu. Zgodnie z dziełem Diogenesa Laertiosa (powstałym ok. 700 lat po śmierci Sokratesa) Sokrates miał trzech synów: Sofronikosa i Meneksenosa z pierwszą żoną i Lamproklesa z Ksantypą. W tym wypadku Ksantypa byłaby znacznie młodsza od Sokratesa, ponieważ w chwili jego śmierci (399 r. p.n.e., miał wtedy ok. 70 lat) ich wspólny syn, Lamprokles był opisywany jako małe, noszone jeszcze na rękach, dziecko. Jest jednak możliwe, że wszyscy trzej synowie byli dziećmi Ksantypy. Arystoksenos z Tarentu twierdził, że Sokrates miał jednocześnie dwie żony. Przekaz ten, współcześnie odrzucany ze względu na to, że filozof ten był jednoznacznie wrogi Sokratesowi, był jednak wielokrotnie powtarzany przez innych autorów.

Charakter Ksantypa stała się znana ze swojego trudnego charakteru. Miała być kłótliwa i drażliwa, narzekając na swojego męża i sprawiając mu wiele trudności. W Atenach miał być znany jej cięty i złośliwy język. Nieznośny charakter Ksantypy stał się legendarny już w starożytności. Zachowały się anegdoty z życia małżeńskiego Sokratesa, które miały ukazywać cnotliwe życie filozofa i jego mądrość w zestawieniu ze swarliwością żony. Niektóre z nich podał Diogenes Laertios:

Współcześni badacze wskazują jednak, że źródła na szczególnie kłótliwy charakter Ksantypy są niepewne i prawdopodobnie jest to idea późniejsza. Nie ma takich świadectw u Platona, który znał ją bezpośrednio. Marginalne uwagi o jej trudnym charakterze przekazał KsenofontKsenofont, Memorabilia, II 2., powołując się na jej syna Lamproklesa oraz Antystenesa, który miał ją określić jako kobietę „ze wszystkich jakie tylko są, były i będą, najbardziej nieznośną”, Antystenes był jednak cynikiem, przeciwnym instytucji małżeństwa i widzącym w niej przeszkodę w cnotliwym życiu wymaganym przez filozofię.

Te nieliczne uwagi w kolejnych stuleciach urosły do przysłowiowej postaci. Obok Diogenesa Laertiosa (III-IV w.n.e.) liczne anegdoty przytoczyli też Plutarch (I-II w.n.e.) i Claudius Aelianus (II-III w.n.e.). Ksantypa pojawia się również w fikcyjnych listach Sokratesa i sokratyków, powstałych w ramach drugiej sofistyki (III-V w.n.e.).

Przekazy te ukazują Sokratesa jako wzór filozofa, który nawet w sytuacjach błahych potrafi zachować spokój i wyciągnąć z nich naukę dla innych. Ksantypa stała się w nich figurą symboliczną, pozwalającą ukazać się cnocie mędrca, w szczególności cierpliwości (patientia). Szczególnie negatywny obraz Ksantypy został ukształtowany w tradycji cynickiej, w ramach krytyki instytucji małżeństwa i jej sprzeczności z życiem filozoficznym.

Ostry język mógł być też wynikiem trudnego charakteru Sokratesa, który (nawet dla współczesnych) nie był przykładnym mężem: zaniedbywał rodzinę, jej sprawy materialne i wychowanie dzieci. Małżeństwo dla Ksantypy z dużo starszym i pochodzącym z niższych klas społecznych Sokratesem, który dodatkowo był skonfliktowany z wieloma osobami w Atenach, było trudnym doświadczeniem.

Współcześnie wskazuje się również, że opinia o Ksantypie, jakoby była osobą kłótliwą i gadatliwą, wskazywać może na to, że wyłamywała się ona z ról społecznych, jakie kultura starogrecka przypisywała kobietom, a które wiązały się z cichym i pokornym wzorcem kobiecości.

Ksantypa i wykluczenie kobiet Współcześnie zaczęto zwracać uwagę, że sposób opisywania Ksantypy ujawnia wiele z pozycji kobiet w społeczeństwie starogreckim. Sokrates jest mężczyzną wiodącym żywot wśród męskich przyjaciół. Kobiety są wykluczone z dyskusji filozoficznych, które prowadzi. Jak podaje Platon w Fedonie, w dniu śmierci Sokratesa jego uczniowie przyszli do więzienia, gdzie spotkali Ksantypę z dziećmiPlaton, Fedon, 59e8-60b1.. Sokrates ją odprawił płaczącą, by pozostać sam z uczniami na pożegnalnej uczcie, podczas której zgodnie z wyrokiem sądu wypił cykutę. Wskazuje to na oddzielność światów: kobiecego, związanego z życiem rodzinnym i z emocjami, oraz męskiego, związanego z życiem publicznym, w którym królują rozum i filozofia. Sokrates wybrał to drugie, a jego żona nie miała do niego przystępu w ostatnich chwilach życia. Sytuacja taka nie była jednak normą w Atenach, ponieważ inni skazywani na śmierć spędzali często ostatnie chwile w towarzystwie rodziny. Była to raczej decyzja Sokratesa, który poprzez ten wybór nadawał swojej śmierci publiczny charakter, chcąc pokazać swoim uczniom wzorcowy sposób zakończenia życia filozofa.

Kultura Język potoczny Imię Ksantypy weszło do języka potocznego. Pisane małą literą oznacza kobietę złośliwą, zrzędliwą i kłótliwą.

W językach niemieckim i holenderskim istnieje przysłowie „Ksantypy się nie rodzą” (tzn. nikt nie rodzi się złośliwcem, ale się nim staje).

Literatura thumb|250px|Jan van Somer, Ksantypa ujeżdżająca Sokratesa, 1655-1700. Wbrew opisowi, grafika przedstawia odmienny motyw: Filis i Arystotelesa

Ksantypa jest motywem literackim wykorzystywanym od starożytności. Odwoływano się do jej przysłowiowej swarliwości i trudnego charakteru. W takiej postaci pojawia się m.in. u: św. Hieronima, Przeciwko Jowinianowi (Adversus Jovinianum, 1.48), (392 r. n.e.), Geoffreya Chaucera, Opowieści kanterberyjskie (727-732), (XIV w.), Johna Gowera, Confessio Amantis (3:639-698), (XIV w.), George’a Peele’a, komedia Bajka staruchy (1589), Nicola Minato, libretto opery La patienza di Socrate con due moglie (1731).

Autorzy wprowadzali postać kłótliwej żony, przywrównując ją do Ksantypy, m.in. William Shakespeare w Poskromieniu złośnicy (1592, akt 1 scena 2) czy Henry Fielding w Historii życia Toma Jonesa (1749, w postaci pani Partridge).

Pojawiały się także próby reinterpretacji jej postaci: Christine de Pisan, Księga o mieście kobiet (2.21.1), (1405), Amy Levy, wiersz Xantippe (wiersz) (1880). Alfredo Panzini, powieść Santippe (1914), Ludwik Hieronim Morstin – sztuka Obrona Ksantypy (1939), w której jest ona przedstawiana jako żona zaniedbywana przez Sokratesa.

Ikonografia Ksantypa była motywem w sztukach pięknych (najwcześniejsze zachowane dziełą pochodzą ze średniowiecza). Przedstawiano ją w scenach z Sokratesem, rzadko natomiast samodzielnie. Przedstawienia były ilustracją dla moralnych przypowieści. Szczególnie częstym motywem w sztuce była Ksantypa wylewająca wodę (czasami zawartość nocnika) na głowę Sokratesa. Motyw ilustrował fragment podany przez Diogenesa Laertiosa.

Inne (156) Xanthippe – planetoida.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Kobiety starożytnej Grecji Kategoria:Urodzeni w V wieku p.n.e. Kategoria:Zmarli w IV wieku p.n.e.