Joanna d’Arc

Joanna d’Arc (właśc. Jehanne d'Arc, w uwspółcześnionej pisowni fr. Jeanne d’Arc, wym. //), znana także jako Dziewica Orleańska (ur. prawdopodobnie 6 stycznia 1412 w Domrémy-la-Pucelle, zm. 30 maja 1431 w Rouen) – francuska bohaterka narodowa, święta Kościoła katolickiego, patronka Francji. Podczas wojny stuletniej walnie przyczyniła się do kilku ważnych zwycięstw armii francuskiej, twierdząc, że działa kierowana przez Boga. Pośrednio przyczyniła się do koronacji Karola VII. Została schwytana przez Burgundczyków i przekazana Anglikom, osądzona przez sąd kościelny i spalona na stosie w wieku 19 lat. 24 lata później papież Kalikst III dokonał rewizji decyzji sądu kościelnego. Uniewinnił ją i określił przeprowadzony w Rouen proces jako sprzeczny z prawem. Została beatyfikowana w 1909 roku i kanonizowana w 1920.

Joanna twierdziła, że otrzymała widzenie od Boga, podczas którego dostała polecenie wyzwolenia ojczyzny spod panowania angielskiego. Chcąc wypróbować jej prawdomówność, niekoronowany król Karol VII wysłał ją do oblężonego Orleanu. Po doprowadzeniu do zniesienia oblężenia miasta w ciągu zaledwie dziewięciu dni uzyskała powszechny szacunek i przezwyciężyła lekceważącą postawę weteranów. Kilka kolejnych zwycięstw doprowadziło do koronacji Karola VII w Reims i rozstrzygnęło spór o sukcesję tronu Francji.

Dekretem 11 marca 1922 papież Pius XI ustanowił św. Joannę d’Arc jako drugorzędną (po Najświętszej Marii Pannie Wniebowziętej) patronkę Francji.

Tło historyczne thumb|Francja na początku działalności Joanny d’Arc. Kropka oznaczająca Paryż jest w centrum regionu będącego pod kontrolą angielsko-burgundzką. Reims leży na północny wschód od Paryża. Historyk Kelly DeVries tak opisuje okres poprzedzający pojawienie się Joanny d’Arc na froncie wojny francusko-angielskiej: „Jeżeli cokolwiek mogło zniechęcać ją, to był to stan Francji w roku 1429”. Wojna stuletnia rozpoczęła się w 1337 r. jako spór o sukcesję francuskiego tronu. Podczas jej trwania zdarzały się krótkie okresy względnego pokoju. Prawie wszystkie walki miały miejsce we Francji. Anglicy wykorzystywali taktykę spalonej ziemi, wyniszczającą gospodarkę francuską. Kupcy francuscy zostali odcięci od rynków zagranicznych, a ludność Francji, nie doszedłszy do siebie po epidemii czarnej śmierci z poprzedniego wieku, ponownie musiała znosić ogromne cierpienia. Już na początku kampanii Anglicy niemalże osiągnęli swój cel i niewiele brakowało, aby cała Francja znalazła się pod ich kontrolą. Wojska francuskie przez lata nie odniosły większych zwycięstw. DeVries podsumowuje to tak: „królestwo Francji nie było nawet cieniem swego trzynastowiecznego pierwowzoru”DeVries, s. 27–28..

Angielski król Henryk V skorzystał z tego konfliktu i dokonał inwazji na Francję, w 1415 r. zwyciężając w bitwie pod Azincourt wojska francuskie i zdobywając północne miasta FrancjiDeVries, s. 15–19.. Wobec niepoczytalności ojca Karol VII w wieku 14 lat przyjął tytuł delfina. Jego pierwszym znaczącym aktem urzędowym było zawarcie w 1419 r. traktatu pokojowego z Burgundią. Podczas spotkania, którego pokojowy przebieg miał gwarantować Karol VII, partyzanci armaniaccy zamordowali Jana bez Trwogi. Nowy książę Burgundii Filip III Dobry oskarżył o to zabójstwo Karola i wszedł w sojusz z AnglikamiDeVries, s. 24..

W roku 1420 królowa Francji Izabela Bawarska zawarła traktat w Troyes, udzielając królewskiej sukcesji Henrykowi V, królowi Anglii, i jego spadkobiercom zamiast swemu synowi Karolowi VII. Umowa ta odnowiła pogłoski o jej rzekomym romansie z księciem Orleanu. Karol VI i Henryk V zmarli w roku 1422. Nominalnym monarchą obu królestw (Anglii i Francji) został w wieku niemowlęcym Henryk VI Lancaster, a regentem brat Henryka V – Jan Lancaster, pierwszy książę BedforduDeVries, s. 24, 26..

Z początkiem roku 1429 prawie wszystkie tereny północnej i niektóre części południowej Francji znalazły się pod kontrolą angielską i burgundzką. Anglicy rządzili Paryżem, natomiast Burgundczycy kontrolowali Reims. To ostatnie miasto, tradycyjne miejsce koronacji francuskich władców, było szczególnie ważne, bowiem żaden z pretendentów do tronu nie został namaszczony. Anglicy oblegli Orlean, jedyne lojalne wobec Francji miasto na północy kraju. Strategicznie położone nad Loarą, było ostatnią przeszkodą na drodze do przejęcia terytorium pozostającego w rękach francuskich. Wedle słów jednego ze współczesnych historyków: „Los całego królestwa zawisł na losie Orleanu”Pernoud and Clin, s. 10.. Nikt nie wierzył, że miasto może długo wytrzymać oblężenieDeVries, s. 28..

Życiorys thumb|Miejsce urodzenia Joanny d’Arc przekształcono w muzeum. Wiejski kościół, gdzie uczęszczała na mszę, znajduje się za drzewami, po prawej stronie.

Joanna była córką Jacques’a z Ars i Izabeli Romee w Domrémy, wsi wówczas leżącej w księstwie Bar (później dołączonej do prowincji Lotaryngia i przemianowanej na Domrémy-la-Pucelle)Condemnation trial, s. 37.. Rodzice Joanny byli właścicielami około 50 akrów (20 ha) ziemi. Nie wystarczało to na utrzymanie rodziny, więc jej ojciec uzupełniał dochody dodatkową pracą jako wiejski urzędnikPernoud and Clin, s. 221.. Ich okolica, znajdująca się na północno-wschodnim skrawku terytorium Francji, mimo że zewsząd otoczona przez ziemie burgundzkie, wciąż pozostawała wierna koronie francuskiej. Teren ten ustawicznie nękały najazdy Burgundczyków i raz wieś Domrémy została spalona.

Joanna w rodzinie otrzymała głębokie wychowanie religijne. Była nadzwyczaj pobożnym i ponad swój wiek poważnym dzieckiem. W trzynastym roku życia złożyła ślub dziewictwa. Na procesie zeznała, że ma 19 lat, a więc można przypuszczać, iż urodziła się w roku 1412. Zeznała również, że swoje pierwsze widzenia miała w wieku 12 lat, gdy była sama na polu. Mówiła, że płakała, gdy głosy odeszły, gdyż były bardzo piękne. Podczas procesu relacjonowała, że święty Michał Archanioł, święta Katarzyna i święta Małgorzata powiedzieli jej, iż Bóg chce wypędzić Anglików z ziem francuskich i doprowadzić Delfina do Reims, aby tam koronować go na króla FrancjiCondemnation trial, s. 58–59..

W wieku 16 lat poprosiła krewnego Duranda Lassois, aby zaprowadził ją do pobliskiego Vaucouleurs, gdzie u dowódcy garnizonu, hrabiego Roberta de Baudricourta, złożyła wniosek o zgodę na wizytę na francuskim dworze królewskim w Chinon. Sarkastyczna odpowiedź Baudricourta nie odstraszyła JoannyDeVries, s. 37–40.. Wróciła w styczniu następnego roku, tym razem uzyskując wsparcie dwóch mężczyzn o wysokiej pozycji: Jeana de Metz i Bertranda de PoulengyNullification trial testimony of Jean de Metz.. Przy ich poparciu dostała się na drugą rozmowę do Roberta de Baudricourta, w sam dzień bitwy pod Rouvray. Joanna powiedziała mu: „W imię Boga, zbyt się ociągasz z wyprawieniem mnie, gdyż dziś szlachetny Delfin poniósł ciężką stratę niedaleko Orleanu; będzie z nim gorzej, jeżeli mnie do niego nie wyślesz”F.J. Holzwarth, s. 318–328.. Po chwili przepowiednia o ciężkiej porażce Karola VII okazała się prawdą, w tej sytuacji dowódca garnizonu przyznał jej eskortę, tak by bezpiecznie dotarła do Chinon.

Dojrzewanie Joanna d’Arc odbyła podróż przez wrogie terytorium w męskim przebraniuRichey, s. 4.. Na dworze w Chinon, podczas prywatnej audiencji, zrobiła ogromne wrażenie na królu Francji Karolu VII. Tymczasem przygotowania finansowane przez teściową Karola, Jolantę Aragońską, do wyprawy mającej wyzwolić Orlean z oblężenia miały się ku końcowi. Joanna złożyła petycję o zezwolenie na wyjazd z wojskiem i o ekwipunek żołnierski. Swój udział uzależniła od otrzymania: pancerza, konia, miecza, sztandaru i świty. Według relacji, jej zbroja i koń były białe.

thumb|Ruiny wielkiego dworu w Chinon, gdzie spotkała króla Karola VII. Jedyna pozostała z zamku wieża, stała się również muzeum poświęconym Joannie d’Arc. Historyk Stephen W. Richey wyjaśnia, że osoba Joanny była jedynym źródłem nadziei dla kraju, który chylił się ku upadkowi: „Po latach upokarzających porażek, jedna po drugiej, zarówno wojskowi, jak i cywilni przywódcy Francji byli zniechęceni i skompromitowani”Richey, „Joan of Arc: A Military Appreciation”.. Gdy Delfin Karol VII zgodził się, po usilnych prośbach Joanny, przygotować na wojnę i wyruszyć na czele swej armii, jego decyzja musiała wynikać ze świadomości, iż wszystkie możliwe rozwiązania już zostały wypróbowane i zakończyły się niepowodzeniem. Tylko kraj w ostatecznej desperacji zaufałby analfabetce z niewielkiej wsi twierdzącej, że głos Boga nakazuje jej przejąć dowództwo nad wojskiem i poprowadzić je do upragnionego zwycięstwa nad wrogiem.

„Królu Anglii, i ty książę Bedford, którzy nazywacie siebie regentem królestwa Francji...spłaćcie swe zadłużenie Królowi Nieba; oddajcie Dziewicy, która jest wysłanniczką Króla Niebios, miasta, które zdobyliście przemocą we Francji.” right|thumb|Podpis Joanny d’Arc pod jednym z jej listów List Joanny d’Arc do Anglików, marzec-kwiecień roku 1429. Joanna dyktowała swe listy i nauczyła się składać pod nimi własnoręczny podpis. Przyjazd Joanny d’Arc skutecznie obrócił konflikt angielsko-francuski w wojnę religijnąVale M.G.A., Charles VII, 1974, s. 55..

Doradcy Karola obawiali się, że dopóki wiara Joanny nie będzie potwierdzona ponad wszelką wątpliwość i nie znikną wątpliwości, czy nie jest ona heretyczką albo czarownicą, wrogowie Karola VII mogą twierdzić, że jego królestwo jest darem diabła. Aby zapobiec takiemu obrotowi sprawy, Delfin rozkazał dochodzenie jej prawdomówności i teologiczne badania w celu sprawdzenia jej moralności w Poitiers. W kwietniu 1429 roku komisja śledcza orzekła, że Joanna „prowadziła nienaganny tryb życia, jest dobrą chrześcijanką obdarzoną cnotą pokory, jest uczciwa i prosta”. Teologowie z Poitiers nie osądzili, czy inspiracja, z której działa jest Boska czy też nie, ale poinformowali Delfina o „korzystnym domniemaniu” Boskiej natury jej misji. To orzeczenie uwiarygodniło całkowicie Joannę w oczach Karola, mimo to teologowie z Poitiers stwierdzili, że mają jeszcze obowiązek poddać Joannę próbie. „Zwątpić w nią lub pozostawić ją bez podejrzenia o zło byłoby wyparciem się Ducha Świętego i stanie się niegodnym pomocy bożej” oświadczyliVale M.G.A., Charles VII, 1974, s. 56.. Ostatecznym sprawdzianem jej prawdomówności miał stać się los oblężonego Orleanu.

Joanna d’Arc przybyła pod Orlean 29 kwietnia 1429 roku, lecz Jan Orleański, pełniący obowiązki wodza armii, początkowo lekceważąco wyłączył Joannę z rady wojennej. Następnie nie poinformował jej o kolejnej bitwie wojsk francuskich z angielskimi. Joanna nie poddała się i była obecna na głównych radach i bitwach. Zakres jej rzeczywistego przywództwa wojskowego jest przedmiotem debaty historycznej. Tradycyjni historycy, tacy jak Edouard Perroy, wnioskują, że była ona zwykłym przewodnikiem wojska, wpływającym głównie na morale armiiPerroy, s. 283.. Tego typu analizy oparte są głównie na jej zeznaniach w trakcie procesu ją potępiającego, gdzie oświadczyła, że wolała bardziej swój sztandar niż miecz. Część analiz opartych na zeznaniach z procesu rehabilitacyjnego temu przeczy. Jak pisze Kelly DeVries, można tam przeczytać, że niektórzy oficerowie doceniali ją jako taktyka i stratega, zwłaszcza jej zdolność do zwoływania i gromadzenia oddziałówDeVries, s. 8.. W obu przypadkach historycy zgadzają się, że armia odnosiła niezwykłe sukcesy w czasie jej krótkiej karieryPernoud and Clin, s. 230..

Przywództwo thumb|Jan Matejko, Dziewica Orleańska, 1886