Figura retoryczna w muzyce to np. struktura melodyczna, ale też użycie w określony sposób pauz, środków harmonicznych, a nawet świadome zastosowanie zakazanych, błędnych z punktu widzenia sztuki kompozytorskiej, harmonii i kontrapunktu, skoków melodycznych, nierozwiązanych czy nieprawidłowo rozwiązanych dysonansów itp., które mają za zadanie wyrażać z góry określone pojęcia, uczucia i emocje, np. ilustrując tekst, na którym oparta jest kompozycja.

Zarys historyczny Początki retoryki muzycznej datuje się na XVI wiek, a okres największego rozkwitu na renesans i barok. Proces komponowania utworów w tym okresie przypominał układanie mowy. Kompozytor w celu wyrażenia emocji dobierał odpowiednie figury retoryczne i na tej podstawie tworzył muzykę. Rozwój i popularność retoryki muzycznej w tym okresie był związany z zainteresowaniem antykiem oraz z działalnością Cameraty florenckiej. Retoryka muzyczna została również opisana w "traktacie o muzyce retorycznej" (1606 r.) przez Joachima Burmeistera.

Wybrane figury retoryczne Figury emfatyczne – ilustrujące emocje w muzyce: patopoja – następstwo półtonów, symbol bólu rozpaczy, cierpienia, saltus duriusculus – skok zakłócający diatonikę, symbol fałszu, obłudy, także smutku, bólu i żałości, passus duriusculus – interwał chromatyczny zakłócający diatonikę, exclamatio – skok o interwał większy niż tercja (najczęściej seksta), błaganie, euforia, wybuch emocji, interrogatio – interwał wznoszący się, symbol zapytania, aposiopesis – pauza, symbol pustki, śmierci, suspiratio – przerywanie dźwięków pauzami, symbol westchnienia, tęsknoty, antitheton lub contrapositum – pasaż muzyczny wyrażający przeciwstawne uczucia (np. śmiech jednego bohatera i płacz drugiego), ampliphicatio – nagromadzenie terminów opisujących obiekt, multiplicatio – powtarzanie dysonansowego współbrzmienia.

Figury onomatopeiczne – naśladujące, ilustrujące dosłowne znaczenie słów: assimilatio lub homoiosis – naśladowanie różnych odgłosów (np. śpiewu ptaków) ascendus descendus fuga – figura, w której pierwszy głos był naśladowany przez kolejne głosy, służyła wyrażeniu pościgu lub ucieczki tirata – naśladowanie gwałtownych zjawisk jak pioruny i grzmoty circulatio – seria zwykle ośmiu nut tworzących na pięciolinii okrąg lub sinusoidę figura krzyża – seria czterech nut układających się interwałami w krzyż na pięciolinii (np. e-h-H-e)

Bibliografia Piotr Łykowski, Retoryka i zdobnictwo w muzyce dawnej, w: Wokalistyka i pedagogika wokalna. Materiały pokonferencyjne i tematy badawcze, Wrocław: Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu 2007, ss. 153-163