Adam Zagajewski (ur. 21 czerwca 1945 we Lwowie, zm. 21 marca 2021 w Krakowie) – polski poeta, eseista, prozaik, przedstawiciel pokolenia Nowej Fali, sygnatariusz Listu 59 (1975), od 1976 objęty cenzurą, w latach 1982–2002 na emigracji we Francji, od 1983 redaktor „Zeszytów Literackich”; laureat Nagrody Fundacji im. Kościelskich (1975), Międzynarodowej Nagrody Neustadt w dziedzinie literatury (2004) i Nagrody Księżnej Asturii (2017), w latach 1973–1983 członek Związku Literatów Polskich, od 1979 członek Polskiego PEN Clubu, od 2006 członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności; nauczyciel akademicki, tłumacz literacki.
Życiorys Urodził się 21 czerwca 1945 we Lwowie. W tym samym roku, na skutek wysiedlenia Polaków ze Lwowa, rodzina przeniosła się do Gliwic. W Gliwicach ukończył V Liceum Ogólnokształcące, a następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował psychologię (magisterium w 1968) i filozofię (magisterium w 1970). Do 1975 był wykładowcą filozofii na Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
Związany był z poetyckim ruchem Nowej Fali w Krakowie. Wywodził się z programu Grupy „Teraz”. W 1974, wspólnie z Julianem Kornhauserem, opublikował książkę Świat nie przedstawiony, analizę obrazu polskiej literatury lat 60. i 70., która wywołała ożywioną reakcję w świecie literackim, stała się manifestem nowych tendencji w polskiej literaturze powojennej.
Po podpisaniu Listu 59 w 1975 był objęty zakazem druku. W 1978 podpisał deklarację założycielską Towarzystwa Kursów Naukowych i był jego wykładowcą. 23 sierpnia 1980 roku dołączył do Apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami. Od 1981 roku mieszkał w Paryżu, a od 2002 na stałe w Krakowie. Był członkiem redakcji kwartalnika „Zeszyty Literackie”. Laureat Nagrody Vilenica z 1996 i Nagrody Adenauera z 2002. Do sierpnia 2020 był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Prowadził gościnnie warsztaty poetyckie w Studium Literacko-Artystycznym na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Wykładał w Committee on Social Thought na University of Chicago oraz jako profesor wizytujący na University of Houston. W 2014 uczestniczył w Międzynarodowym Festiwalu Poezji „Maj nad Wilią”.
Został członkiem honorowego komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed wyborami prezydenckimi w Polsce w 2015 roku.
Zmarł 21 marca 2021 w Krakowie. Został pochowany 10 października 2021 w Panteonie Narodowym w Krakowie. thumb|Sarkofag Adama Zagajewskiego w Panteonie Narodowym w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie (2021)
Życie prywatne Był wnukiem Karola Zagajewskiego, nauczyciela i przed 1939 naczelnika wydziału w Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego, synem prof. Tadeusza Zagajewskiego (1912–2010) i Ludwiki Zagajewskiej (1910–1991) z Turskich, a także mężem aktorki i tłumaczki Mai Wodeckiej. Razem z żoną wrócili na stałe do Polski w 2002. Mieszkali w Krakowie.
Twórczość Tworzył niemal wyłącznie wiersze białe i wolne. Przy tym definiował poezję jako sztukę przetwarzania i układania wyrażeń myślowych. Nie ma w poezji Zagajewskiego niemal żadnych asyndetonów, neologizmów czy zniekształceń słownych, natomiast bardzo ważną rolę odgrywa tajemnica wpisana w przeżywanie współczesności. Oddalony od tradycji „tłumaczenia muzyki” na słowa, zajmował się tylko jej sensem, bardzo często starając się wyrazić nie sam utwór muzyczny, ale cechę takiego utworu. Był miłośnikiem Chopina, Bacha, Szostakowicza i Mahlera. W jego poezji znajdują się także nawiązania do mityzacji rzeczywistości i epifanii. Był także eseistą.
Poezja mały|Adam Michnik i Adam Zagajewski (2004) mały|Adam Zagajewski i Wisława Szymborska (2005) mały|Adam Zagajewski (1997) Komunikat, Kraków 1972 Sklepy mięsne, Kraków 1975 List. Oda do wielości, Paryż 1983 Jechać do Lwowa, Londyn 1985 Płótno, Paryż 1990 Ziemia ognista, Poznań 1994 Trzej aniołowie / Three Angels, Kraków 1998 (wybrane wiersze) Późne święta, Warszawa 1998 (wybrane wiersze) Pragnienie, Kraków 1999 Spróbuj opiewać okaleczony świat, Nowy Jork 2001 Powrót, Kraków 2003 Anteny, Kraków 2005 (maj 2006 r.) Niewidzialna ręka, Kraków 2009 Wiersze wybrane, Kraków 2010, 2014, 2018 Asymetria, Kraków 2014 Lotnisko w Amsterdamie / Airport in Amsterdam, Kraków 2016 (wybrane wiersze) Prawdziwe życie, Kraków 2019
Powieści i proza Ciepło, zimno, Warszawa, 1975 Słuch absolutny, Kraków, 1979 Cienka kreska, Kraków, 1983
Eseje Świat nie przedstawiony, Kraków 1974 Drugi oddech, Kraków 1978 Solidarność i samotność, Kraków 1986 Dwa miasta, Paryż-Kraków 1991 W cudzym pięknie, Poznań 1998 Obrona żarliwości, Kraków 2002 Poeta rozmawia z filozofem, Warszawa 2007 Lekka przesada, Kraków 2011 Poezja dla początkujących, Warszawa 2017 Substancja nieuporządkowana, Kraków 2019
Przekłady Mircea Eliade – Religia, literatura i komunizm: dziennik emigranta Raymond Aron – Widz i uczestnik: z Raymondem Aronem rozmawiają Jean-Louis Missika i Dominique Wolton
Muzyka do wierszy Zagajewskiego 2006: Sebastian Krajewski – Dyptyk Polski i Łąki Burgundii na sopran i zespół instrumentów dawnych 2010: Krzysztof Meyer – Sinfonia da requiem (nr 8) na chór i orkiestrę symfoniczną 2015: Włodek Pawlik – Mów spokojniej – Zagajewski & Pawlik
Nagrody i nominacje mały|Portret autorstwa Zbigniewa Kresowatego thumb|Wieczór poezji Adama Zagajewskiego w kościele OO. Augustianów w Krakowie, 9 października 2021 1975 – Nagroda Fundacji im. Kościelskich, Genewa 1985 – Nagroda im. Kurta Tucholsky’ego, Sztokholm 1986 – Nagroda im. Andrzeja Kijowskiego, Warszawa 1987 – Prix de la Liberté, Paryż 1996 – Nagroda Vilenica 1999 – finał Nagrody Literackiej Nike za W cudzym pięknie 2000 – finał Nagrody Literackiej Nike za Pragnienie 2003 – Krakowska Książka Miesiąca za tomik Powrót. 2004 – Międzynarodowa Nagroda Literacka Neustadt (USA) zwana „Małym Noblem” 2005 – Nagroda Literacka Spychera 2006 – nominacja do Śląskiego Wawrzynu Literackiego za Anteny 2006 – nominacja do Nagrody Literackiej Nike za Anteny 2010 – Europejska Nagroda Poetycka, przyznawana przez Fundację Cassamarca z Treviso. 2012 – Doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2013 – Chińska Nagroda Literacka Zhongkun (chiński Nobel) 2014 – Nagroda Literacka im. Eichendorffa przyznawana przez – „Stowarzyszenie Literatury i Sztuki Wschodu” 2015 – Nagroda Heinricha Manna (Heinrich-Mann-Preis) przyznawana przez Berlińską Akademię Sztuk, Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego. 2015 – nominacja do Nagrody Poetyckiej Orfeusz za tom Asymetria 2015 – nominacja do Nagrody Literackiej Nike za tom Asymetria 2016 – Nagroda im. Jeana Amery’ego (Jean-Amery-Preis) za eseje 2016 – Griffin Prize (The Griffin Trust For Excellence In Poetry Lifetime Recognition Award) za całokształt twórczości 2017 – Nagroda Księżnej Asturii w dziedzinie Literatury (Hiszpania) 2018 – nominacja do Nagrody Literackiej Nike za esej Poezja dla początkujących 2019 – Krakowska Książka Miesiąca za tom Prawdziwe życie i zbiór Substancja nieuporządkowana 2020 – nominacja do Nagrody Literackiej Nike za zbiór Substancja nieuporządkowana
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 2012 za wybitne osiągnięcia w pracy twórczej oraz działalności publicystycznej i wydawniczej, za zasługi w popularyzowaniu literatury Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski – 2007. Uroczystość wręczenia odznaczenia miała miejsce rok później: 30 czerwca 2008. Brązowy Krzyż Zasługi – 1998. Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” – 2005 (w dziedzinie literatura) Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja) – 2016 za szerzenie wartości, których broni Francja Order Pour le Mérite za Naukę i Sztukę (Niemcy) – 2019
Upamiętnienie mały|Pomnik-sześcian upamiętniający Adama Zagajewskiego przy ulicy Poetów na osiedlu Wizjonerów w Krakowie Przy wejściu do kawiarni Nowa Prowincja w Krakowie od marca 2014 znajduje się Domofon poezji, na którym można odtworzyć nagranie poety czytającego własny wiersz. Pomnik-sześcian upamiętniający Adama Zagajewskiego wraz z informacjami na jego temat znajduje się przy ulicy Poetów (os. Wizjonerów) w Dzielnicy VI Bronowice w Krakowie. Tablica upamiętniająca poetę znajduje się na elewacji kamienicy przy ul. Pawlikowskiego 7 w Krakowie, w której Zagajewski mieszkał w latach 2002–2021 (odsłonięta w 2022 roku). Na Plantach w Krakowie buk rosnący po sąsiedzku z jednym z ulubionych drzew poety, który powaliła wichura, został nazwany na cześć Zagajewskiego „Drzewem Poezji”. W ramach projektu Kody Miasta jedna z ławek na Plantach w Krakowie w pobliżu ul. św. Anny jest opatrzona tabliczką zadedykowaną literackiemu patronowi Adamowi Zagajewskiemu. W maju 2013 roku odbyła się premiera filmu „Widok Krakowa” w reżyserii Magdaleny Piekorz, którego bohaterem jest Adam Zagajewski.
Przypisy Apel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s.]).
Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 2, Warszawa 1998, s. 225.
– pkt 88. – pkt 22. .
Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 2021, wyd. Kraków 2022, s. 27.
Nagroda im. Heinricha Manna dla Adama Zagajewskiego; onet.pl. Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom dziewiąty. W-Z, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004, s. 342–343. Wywiad dla „Gazety Wyborczej”.
Linki zewnętrzne
Poesiealbum 377 Adam Zagajewski (na okładce obraz Józefa Czapskiego) Przyjaźń zawarta pod skrzydłami Józefa Czapskiego – fragment niepublikowanej rozmowy z Adamem Zagajewskim – Elżbieta Skoczek Adama Zagajewskiego twórczość w Zeszytach Literackich (online) Adam Zagajewski – kulturaparyska.com Mariusz Kubik – Portrety pisarzy: Adam Zagajewski, „Gazeta Uniwersytecka UŚ”, nr 3 (92)/grudzień 2001; Uniwersytet Śląski, Katowice Utwory Adama Zagajewskiego w bibliotece Polona: lista 1, lista 2
Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Autorzy objęci zapisem cenzury w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji im. Kościelskich Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji Władysława i Nelli Turzańskich Kategoria:Laureaci Nagrody Heinricha Manna Kategoria:Laureaci Nagrody im. Andrzeja Kijowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody im. Parandowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Krakowska Książka Miesiąca Kategoria:Laureaci Nagrody Literackiej im. Zygmunta Hertza Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Laureaci Nagrody Vilenica Kategoria:Ludzie urodzeni we Lwowie Kategoria:Ludzie związani z Gliwicami Kategoria:Ludzie związani z paryską „Kulturą” Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Pisarze związani z Gliwicami Kategoria:Pisarze związani z Krakowem Kategoria:Pisarze związani ze Lwowem Kategoria:Pochowani w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie Kategoria:Polacy odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polonia w Paryżu Kategoria:Polscy eseiści XX wieku Kategoria:Polscy eseiści XXI wieku Kategoria:Polscy poeci emigracyjni 1939–1989 Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy poeci XXI wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej Kategoria:Sygnatariusze Listu 59 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie Kategoria:Nauczyciele akademiccy University of Chicago