Hierarchia kościelna – uszeregowanie wedle zależności personalnej duchownych, a wedle niektórych kategoryzacji również świeckich. Obecnie często jest to jedynie zależność symboliczna, wynikająca z tradycji. W języku potocznym ogół wyższych duchownych w danym Kościele, zwanych hierarchami. W Kościele katolickim zwykle zalicza się papieża i kardynałów, poprzez arcybiskupów do biskupów.
Hierarchia w Kościele katolickim Duchownych i osoby konsekrowane w Kościele katolickim obowiązuje posłuszeństwo. Odróżnia się hierarchię duchowieństwa od funkcji i godności kościelnych. Jest to podział analogiczny jak w wojsku, gdzie od stopni wojskowych (szeregowy, kapral czy generał) odróżnia się funkcje (dowódca, artylerzysta, pilot) czy też stanowiska (szef sztabu, naczelny wódz). W Kościele katolickim hierarchia kościelna składa się z trzech stopni, wynikających z kolejnych święceń sakramentalnych. Na ich podstawie można wyróżnić trzy podstawowe stopnie hierarchii: biskup – po święceniach biskupich, prezbiter (potocznie: ksiądz) – po święceniach prezbiteratu, diakon – po święceniach diakonatu.
Do sprawowania większości funkcji konieczne jest posiadanie odpowiedniego stopnia hierarchii duchowieństwa, np. tylko biskup może być papieżem (jeżeli wybrany nie ma sakry biskupiej, to zostaje nim w momencie jej przyjęcia). Jednak istnieją wyjątki od tej reguły, np. dawniej, aby otrzymać godność kardynała, w ogóle nie trzeba było być duchownym, a otrzymywali ją np. niektórzy ministrowie (obecnie prawo kanoniczne wymaga co najmniej święceń prezbiteratu).
Godności honorowe (jedynie zależność symboliczna, dawniej najczęściej prawna; ich posiadacze obdarzeni są określonymi przywilejami), przykładowo: kardynał, prymas, arcybiskup, protonotariusz apostolski (infułat), prałat, archiprezbiter, kanonik, archidiakon.
Księża diecezjalni (czasem też zakonni) mogą być wyróżnieni przez papieża godnością prałata niższego stopnia (honorowaną w całym Kościele katolickim) – kapelana honorowego Jego Świątobliwości (prałata)Wcześniej papież mógł nadawać także tytuły protonotariusza apostolskiego (infułata) oraz prałata honorowego Jego Świątobliwości. Z polecenia papieża Franciszka oba tytuły już nie są nadawane księżom diecezjalnym, zostały jednak zachowane w organizacji Kurii Rzymskiej., a przez biskupa – godnością kanonika katedralnego lub kolegiackiego, gremialnego lub honorowego oraz przywilejem noszenia rokiety i mantoletu (kanonika).
Urzędy (stanowiska) kościelne (różne formy zależności prawnej), to na przykład: papież – najwyższy urząd w Kościele katolickim, przysługuje mu Prymat Piotrowy; sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej; nuncjusz apostolski; biskup diecezjalny; prefekt Domu Papieskiego.
Do powyższej grupy można zaliczyć stanowiska kościelne, wynikające z podziału terytorialnego Kościoła (stojący wyżej w hierarchii posiadają prawne uprawnienia kontrolne, nadzorcze itp.), np.: metropolita – stoi na czele metropolii kościelnej; biskup diecezjalny (stoi na czele diecezji) / opat terytorialny / wikariusz apostolski / prefekt apostolski / prałat terytorialny; biskup pomocniczy (wikariusz generalny lub biskupi) – pomaga biskupowi w diecezji; dziekan – zwierzchnik dekanatu; proboszcz – stoi na czele parafii; wikariusz parafialny – zastępca i pomocnik proboszcza.
W Kościele władze: ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza są skupione w rękach papieża, metropolitów i biskupów diecezjalnych. Najwyższą funkcją kościelną jest urząd papieża. Papieżowi podlegają (według sprawowanych urzędów) kolejno: arcybiskupi metropolici, biskupi diecezjalni wraz z ich wikariuszami generalnymi i biskupimi, dziekani, proboszczowie (oraz ewentualnie rektorzy kościołów) i wikariusze parafialni. Służąc Kościołowi powszechnemu, Ojciec Święty swobodnie dysponuje Kurią Rzymską. Ojca Świętego mogą reprezentować legaci (nawet będący kardynałami), np. nuncjusze apostolscy – z reguły będący arcybiskupami tytularnymi. Nuncjusze są równi ambasadorom nadzwyczajnym i pełnomocnym (z reguły są dziekanami Korpusu Dyplomatycznego), którym oddaje się tyle salw armatnich, co marszałkom. Odpowiednikiem premiera jest sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej, natomiast pierwszeństwo wśród kardynałów ma dziekan kolegium kardynalskiego.
W wojsku hierarchia duchowieństwa jest złączona ze stopniami wojskowymi. Tak więc wikariusz ma stopień etatowy kapitana, starszy wikariusz – majora, proboszcz – podpułkownika lub pułkownika, dziekan – pułkownika, generalny dziekan – generała brygady, biskup polowy – generała dywizji, nuncjusz odpowiada stopniowi generała czterogwiazdkowego (nie należy jednak rozumieć, że np. każdy biskup jest odpowiednikiem generała dywizji).
Także zgromadzenia zakonne mają określoną strukturę organizacyjną, której wzór jest następujący: najwyższy przełożony wraz z jego radą, prowincjałowie wraz z ich radami, przełożeni i pozostali członkowie domów zakonnych. Chociaż każdy zakon ma swoją własną hierarchię, podczas procesji itp. po kapłanach diecezjalnych następują zakonnicy poszczególnych zakonów męskich, a po nich siostry poszczególnych zakonów żeńskich.
Każdy z duchownych w hierarchii charakteryzuje się materialnymi oznakami swojej pozycji. Oznaką godności papieża, kardynała i biskupa jest pierścień. Papież używa białej sutanny z takim samym pasem i piuską. Kardynał używa szkarłatnego pasa i piuski w tym samym kolorze. Fioletowa piuska jest noszona przez biskupa, prałata terytorialnego i opata terytorialnego. Można też się spotkać z czarną piuską jako oznaką kapłana i diakona – duchownych diecezjalnych. W Kościele prawosławnym biały kłobuk z krzyżykiem jest oznaką metropolity, czarny kłobuk z krzyżykiem – arcybiskupa, a czarny kłobuk bez krzyżyka – biskupa.
Inne fakty: W Kościele łacińskim istotne są urzędy i tytuły umocowane w Kodeksie Prawa Kanonicznego. Można nawet utracić stan duchowny, jednakże święcenia raz ważnie przyjęte nigdy nie tracą ważności. Kanon 185 stanowi: Temu, kto utracił urząd przez osiągnięcie wyznaczonego wieku albo przez przyjętą rezygnację, można przyznać tytuł emeryta. Zhierarchizowane w Kościele katolickim są także kościoły: bazyliki większe (w tym arcybazylika), bazyliki mniejsze, kościoły archikatedralne, kościoły katedralne, kolegiackie, parafialne i rektorskie.
Precedencja w Kościele katolickim thumb|250px|Schemat szat papieża, kardynała i biskupa. Stopnie: po święceniach diakonatu – diakon; po święceniach prezbiteratu – prezbiter; po święceniach biskupich – biskup. Funkcje w parafii: wikariusz parafialny – duchowny po święceniach prezbiteratu wyznaczony przez ordynariusza do pomocy proboszczowi w zarządzaniu parafią; rezydent – duchowny po święceniach prezbiteratu pomagający w pracach duszpasterskich, ale nie włączający się w obowiązki wikariusza z różnych powodów (emeryci, studenci, urzędnicy kościelni i będący na urlopach zdrowotnych); proboszcz – duchowny po święceniach prezbiteratu zarządzający parafią. Funkcje w dekanacie: dziekan – duchowny po święceniach prezbiteratu zarządzający dekanatem; wicedziekan – duchowny po święceniach prezbiteratu pomagający dziekanowi w zarządzaniu dekanatem. Funkcje w misji sui iuris: superior – duchowny po święceniach prezbiteratu zarządzający misją sui iuris. Funkcje w prefekturze apostolskiej: prefekt apostolski – duchowny co najmniej po święceniach prezbiteratu zarządzający w imieniu Papieża prefekturą apostolską. Funkcje w wikariacie apostolskim: wikariusz apostolski – duchowny co najmniej po święceniach prezbiteratu zarządzający w imieniu biskupa diecezjalnego wikariatem apostolskim. Funkcje w prałaturze terytorialnej: prałat terytorialny – duchowny co najmniej po święceniach prezbiteratu zarządzający prałaturą terytorialną. Funkcje w diecezji: biskup (w diecezji) lub arcybiskup diecezjalny (w archidiecezji) – duchowny po święceniach biskupich zarządzający diecezją (biskup diecezjalny) lub archidiecezją (arcybiskup diecezjalny); wikariusz generalny – duchowny co najmniej po święceniach prezbiteratu wyznaczony przez biskupa diecezjalnego do pomocy w zarządzaniu całą diecezją jako jego pełnomocnik; wikariusz biskupi – duchowny sprawujący władzę wykonawczą w części diecezji lub w części spraw. Funkcje w metropolii: metropolita – duchowny po święceniach biskupich będący zwierzchnikiem metropolii. Urzędy w kurii: wikariusz sądowy (oficjał) – duchowny wykonujący sąd kościelny na poziomie diecezji; kanclerz – duchowny kierujący kancelarią biskupa; promotor sprawiedliwości – duchowny wykrywający i ścigający przestępstwa oraz wnoszący i popierający akt oskarżenia przed kurią, kościelny odpowiednik prokuratora; obrońca węzła małżeńskiego i święceń kapłańskich. Urzędy w prezydium kapituły katedralnej: prepozyt – kanonik, przewodniczący kapitułą katedralną; dziekani z całej diecezji; archidiakon; scholastyk – kanonik sprawujący nadzór nad szkołami diecezjalnymi; kustosz – kanonik zarządzający majątkiem kapituły katedralnej; kanonik gremialny; kanonik-senior; kanonik honorowy. Urzędy w konferencji episkopatu: prymas – arcybiskup. Urzędy w nuncjaturze apostolskiej: nuncjusz apostolski – ambasador Stolicy Apostolskiej w danym kraju; delegat apostolski – legat papieski przy lokalnym Kościele. Urzędy w Stolicy Apostolskiej: papież. Tytuły honorowe: po święceniach diakonatu: archidiakon; protodiakon. po święceniach prezbiteratu: prałat; kanonik; kardynał. po święceniach biskupich: arcybiskup; kardynał.
Hierarchia zakonna przełożony generalny (generał); prowincjał; opat / archimandryta (w Kościołach wschodnich); przeor / igumen (w Kościołach wschodnich).
Hierarchia w Kościele prawosławnym Wśród hierarchii prawosławnej obowiązuje kolejność: patriarcha, metropolita, arcybiskup, biskup. Jedynie w przypadku Greków jest odwrotnie: zwierzchnik kościoła ma tytuł arcybiskupa, a pozostali hierarchowie są metropolitami. Tak jest w samej Grecji i na Cyprze.
Na czele hierarchii zgodnie z tradycją stoi Ekumeniczny Patriarcha Konstantynopola (primus inter pares, z łac. pierwszy wśród równych). W obecnej strukturze Kościoła prawosławnego dominują jednak lokalne Kościoły autokefaliczne, niezależne jurysdykcyjnie od patriarchy ekumenicznego.
Tradycyjna hierarchia cerkwi prawosławnych: Starożytne patriarchaty: Ekumeniczny Patriarchat Prawosławny w Konstantynopolu; Patriarchat Aleksandryjski; Patriarchat Antiocheński; Patriarchat Jerozolimski (Matka Cerkwi). Autokefaliczne patriarchaty i cerkwie narodowe: Patriarchat Moskiewski i całej Rosji (członek pentarchii zamiast Rzymu); Serbski Kościół Prawosławny (Patriarchat Serbski); Rumuński Kościół Prawosławny (Patriarchat Rumuński); Bułgarski Kościół Prawosławny (Patriarchat Bułgarski); Gruziński Kościół Prawosławny (Patriarchat Gruziński); Kościół Cypru; Kościół Grecji; Albański Kościół Autokefaliczny; Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny; Kościół Prawosławny Ziem Czeskich i Słowacji; Kościół Prawosławny w Ameryce. Cerkwie autonomiczne (wybór): Autonomiczna Cerkiew Prawosławna Góry Synaj (Arcybiskupstwo Synaju); Fiński Kościół Prawosławny; Japoński Kościół Prawosławny; Mołdawski Kościół Prawosławny.
Hierarchia kościelna składa się ze stopni wynikających z kolejnych święceń. Na ich podstawie możemy wyróżnić podstawowe stopnie hierarchii:
Po święceniach wyższych (chirotonii): biskup – po święceniach biskupich; prezbiter – po święceniach prezbiteriatu; diakon – po święceniach diakonatu.
Po święcenia niższych (chirotesji):
subdiakon; lektor.
Godności biskupów: patriarcha / katolikos; metropolita; arcybiskup.
Godności prezbiterów: protoprezbiter; mitrat; protojerej.
Godności honorowe, przykładowo: protodiakon.
Godności zakonne: archimandryta; ihumen – przełożony mnichów; hieromnich – prezbiter będący zakonnikiem; archidiakon; hierodiakon – diakon będący zakonnikiem;