Puszczaństwo (ang. ) – idea postulująca wychowanie człowieka w każdym wieku poprzez rekreację na łonie przyrody według reguł czterokrotnego ognia, programu orlich piór, obozownictwa, filozoficzna i etyczna koncepcja akcentująca łączność człowieka ze światem przyrody.
Nawiązuje ona swobodnie do sposobu życia i mitologii Indian i Słowian. Idea sformułowana przez Ernesta Thompsona Setona – Czarnego Wilka, który swoje koncepcje czerpał od amerykańskich transcendentalistów XIX w. Ralpha Waldo Emersona i Henry'ego Davida Thoreau
Symbolika i obrzędowość puszczaństwa Symbolem puszczaństwa jest biała okrągła tarcza z błękitnymi rogami. Tarcza przedstawia ideały puszczaństwa tak czyste i jasne, jaki jest jej biały kolor. Rogi, które są przewidziane do obrony tych ideałów, są znakiem odwagi. Ich błękitny kolor ma przypominać dewizę ruchu leśnej mądrości: „Z błękitnym niebem!” Ten puszczański symbol został przejęty z indiańskiej symboliki totemowej i w nim wyrażona myśl „ataku” i „obrony” oznacza „zdolność i gotowość”. Tym znakiem odznaczają się wszyscy członkowie ruchu leśnej mądrości – chłopcy, dziewczęta, mężczyźni i kobiety. Błękitny kolor rogów w znaku przypomina ponadto, że chcemy żyć pod błękitnym niebem, w blasku słońca i że nasze myśli są jasne jak błękitne niebo. Chociaż na niebie są chmury, wiemy, że nad nimi znajduje się błękitne niebo i że to niebo znów się zjawi.
Z błękitnym niebem! (ang. ) – Zawołanie, pozdrowienie członków ruchu leśnej mądrości – puszczaństwa.
Puszczaństwo jest mądrością życia! – Dewiza ruchu puszczańskiego.
Miana puszczańskie i Zwitki kory brzozowej Harcerki i harcerze (i nie tylko) w środowiskach puszczańskich – siostry i bracia lub synowie puszczy – używają mian puszczańskich (nazywanych też niekiedy godłami lub totemami harcerskimi). Miana są pseudonimami pochodzącymi od nazw zwierząt, z języków Indian Ameryki Północnej, rzadziej roślin i przyrody nieożywionej. Nadawane są bardziej wyrobionym harcerzom przez zastęp lub drużynę za zdobycie tytułu wojownika (woja) czasami wybierane samodzielnie.
Aby uniknąć powtarzania się mian, rejestrował je Harcmistrz, a w latach 1932–1939 ogłaszano nadane już miana w Zwitkach kory brzozowej publikowanych w czasopiśmie Skaut.
Niektóre znane miana puszczańskie:
Czarny Wilk (Black Wolf) – Ernest Thompson Seton Twórca ruchu puszczańskiego. Arcydziwożona – Maryla Wojtalikówna z Krakowskiej Watry Biały Lis (White Fox) – John Hargrave Bystry Wodnik – Irka Grodecka z KrakowaHarcmistrz, nr 11, listopad 1930 r. (s. 121 i 123) Chudy Wilk – hm. RP Henryk Glass Chytry Jastrząb – Ryszard Wcisło Chytry Kot – hm. Marek Kudasiewicz, wódz Gromady Kruków Chytry Lis – Marian Stawik Chytry Lis – Adam Rząsa HR Chytry Ryś – Zbigniew Sabiński Czarna Mewa – Janka Świderska z Poznania Gadatliwy Borsuk – Bronisław Durczy Jelenie Rogi – Tomasz Piskorski Kot Ojciec – Bogusław Molenda Myszołów Spostrzegawczy – Andrzej Zieliński Odważny Lis Orzeł Sprawny Pogodny Kruk – Wilhelm Łukaszewski z Warszawy Roztropny Żóraw (w starej pisowni) – Jurek Zawodzki z Warszawy Rozważny Bóbr – Władysław Durczyński Szaman – Ladislav Rusek Siwy Sokół – ks. Lech ZiemskiEdward Niesobski, Jadwiga Pfeiferówna Dziennik Harcerza i „Szarotki” (1939–1944), Ossolineum, 1986 Słoneczna Szarotka – Jadwiga Pfeiferówna Stary Wilk Stanowczy Łoś – hm. Piotr Stabryła Szary Orzeł Szpak Pogodny – hm. Marek Jędrzejowski, wódz Gromady Orłów /ZHR/ Uparta Kozica – phm. Edward Serwański Wayseeker – Milan Klimánek Wielki Wilk Wilk Tropiciel – Tadeusz Wyrwalski Woowotanna – Miloš Seifert – Założyciel i twórca czechosłowackiego puszczaństwa. Wschodzący Księżyc – hm. Łukasz Więcław, wódz Gromady Orłów /ZHP/. Wytrwały Wilk – Heniek Goc z Poznania Zaskrończe Ucho Zażarty Lis
Przegląd ruchów i organizacji puszczańskich Liga pro výchovu přírodou – Moudrost lesa (ČSR) Forest Schools camps (GB) Liga československých woodcrafterů (ČSR) Liga lesní moudrosti – The Woodcraft League of Czechoslovakia (ČSFR) Liga lesní moudrosti – The Woodcraft League (ČR) Liga lesnej múdrosti – The Woodcraft League of Slovakia (SK) Zálesácká Liga Československá – The Woodcraft League of Czechoslovakia (ČSR) Moravskoslezská Liga Woodcraftu MSLW (ČSFR) Woodcrafter ČR – Liga Lesní moudrosti dětí a mládeže (ČSFR) Kibbo Kift Kindred (GB) Order of Woodcraft Chivalry (GB) Woodcraft Rangers (USA) Woodcraft Indians (USA) The Woodcraft League of America (USA) Wolne Harcerstwo (PL) Woodcraft Folk (GB) Združenje slovenskih tabornikov Jugoslovanska gozdovniška liga Setonovi skauti (ČSR) Camp Fire Girls (USA) Spojené sbory junáků skautů (ČSR) Sdružení zálesáků v RČS (ČSR) Děti přírody (ČSR) Obec psohlavců (ČSR) ISAW – Internacionální Socialistická asociace woodcrafterů (ČSR)
Historia puszczaństwa harcerskiego w Polsce Na podstawie zapisków puszczańskich zgromadzonych w Księdze Czarnego Dębu (fragmenty)
Geneza Harcmistrz, nr 5, maj 1926 r. (s. 50) – Korespondencja Redaktora:
„Chudy Wilk” z Myszkowa: 1) Zwyczaj harcerski wymaga nieużywania imienia nadanego już wcześniej dla innego harcerza, powiecie zapewne, że Chudym Wilkiem mianuje się Stara Ciotka czyli autor „Książeczki Harcerza”, gawęd z drużynowym. in. 2) Dobry obyczaj wymaga, aby na listach podpisywać się w sposób dający możliwość dowiedzenia się, kto jest autorem tym bardziej obowiązuje to odnośnie artykułów, pseudonim nie wystarcza. Wasz artykuł przeczytam, gdy nadeślecie swe nazwisko i adres.
Harcmistrz, nr 9, wrzesień 1926 r. (s. 118):
Nasze Godła osobiste. „Wielki Wilk” i „Szary Orzeł” zaproponowali „Harcmistrzowi” rejestrowanie osobistych godeł harcerskich tj. nazw zwierząt używanych przez poszczególnych harcerzy jako pseudonimy itp. Chętnie się na ten projekt zgodzimy – ale musimy poczynić pewne zastrzeżenia, wynikające z. braku dobrego obyczaju u nas w tej dziedzinie (jak zresztą i w niektórych innych dziedzinach w porównaniu ze skautami z zagranicy). Oto zastrzeżenia: 1) Godła nie wolno przybierać samemu, nadaje je jakaś gromada, najlepiej obozująca gromada starych braci harcerzy, znających się wzajemnie jak łyse konie. 2) Godła nie może otrzymać byle młodzik. Trudno i to ustalać regulaminem, ale dobry obyczaj powinien sprawić, że dopiero starszy, naprawdę wyrobiony, prawdziwy harcerz będzie uznany za godnego godła osobistego. Przeciętny skaut winien się zadowolić tem, że jest jednym z Kruków, Lisów czy Orłów (Osłów). A że i instruktorzy wkrótce będą mieli mieć stałe przydziały do drużyn i zastępów, zawsze gdzieś jakieś godło zastępu ich przytuli. Więc nie spieszmy się z gonitwą za godłem osobistem, a tem mniej nie nadużywajmy go, jeśli to tylko nasz własny wymysł, a nie nadanie „prawne”. 3) Nie wolno nadawać godeł, których używają już znane znakomitości. 4) Nie nadużywać dodatku „Arcy” – jeśli Arcybóbr jest Naczelnym Kapelanem Harcerskim, to lada bubek nie może być nawet Arcy-chomikiem. Co na to powiecie, ojcowie wielu rodów harcerskich, przezacne Wilki, Niedźwiedzie, a nawet Morskie Świnki? Nastawcie uszu.
Harcmistrz, nr 11, listopad 1930 r. (s. 121 i 123):
Uchwała V Zjazdu Starszego Harcerstwa – nad Jeziorem Kiełpińskim – z dnia 25-31.VIII.1930 r. – pkt 71. Zjazd obwieszcza wszem, wobec i każdemu z osobna, komu o tem wiedzieć należy, że na V Zjeździe Starszego Harcerstwa nad jeziorem Kiełpińskim, przy ostatnim tego Zjazdu ognisku został zawiązany „Starszoharcerski Krąg Puszczy”, do którego dopuszczeni będą ci bracia i siostry Puszczy, którzy pracując wytrwale i owocnie, w Starszem Harcerstwie będą obecni co najmniej na dwóch Zjazdach. Do pierwszego Kręgu dopuszczeni i powołani zostali siostry Puszczy: Bystry Wodnik (ongiś Irka Grodecka z Krakowa), Czarna Mewa (dawniej Janka Świderska z Poznania) i Arcydziwożona (dawniej Maryla Wojtalikówna z Krakowskiej Watry), oraz bracia Puszczy Jurek Zawodzki z Warszawy, jako Roztropny Żóraw, Heniek Goc z Poznania, pod mianem Wytrwałego Wilka i Wilhelm Łukaszewski z Warszawy jako Pogodny Kruk. Ten pierwszy Krąg, któremu przewodzi Wódz Piskorz – Jelenie Rogi (inaczej Tomek Piskorski z Warszawy), jako jedyny uczestnik wszystkich dotychczasowych pięciu Zjazdów, spisze odpowiednie Prawo Kręgu i ogłosi jego rejestr. Dan nad jeziorem Kiełpińskim w ostatnim dniu obrad Zjazdu, dnia 31 sierpnia roku 1930.
Dalej strona 126-127 – wśród wielu rozdziałów, rozdział: Puszczaństwo, (Obrady V Zjazdu):
To bodaj najpełniejszy dorobek Zjazdu, który sam żył pełnią życia obozowego, odbył 22 dniową włóczęgę po pojezierzu bródnickim (w czasie której kontynuował obrady pod ruinami zamku Brodnickiego) i w ogóle stworzył wśród siebie nastrój prawdziwie puszczański. Jednym z najwybitniejszych przejawów tego nastroju było powstanie „starszoharcerskiego kręgu puszczy”, do którego powołani byli ci spośród uczestników Zjazdu, którzy byli już kilkakrotnie na zjazdach starszoharcerskich. Fakt ten może przynieść w przyszłości doniosłe skutki, wiąże bowiem w trwały sposób tych, którzy wykazują najwięcej zainteresowania ruchem starszoharcerskim. Wskutek tej właśnie atmosfery uznano życie obozowe, włóczęgi i wędrówki za istotną i nieodzowną część programu starszoharcerskiego. Starszy harcerz musi wykazać się życiem leśnem, odbywaniem wycieczek, zamiłowaniem włóczegowskim. Inaczej nie jest starszym harcerzem.
Skaut, nr 4, kwiecień 1932 r.:
Zwitki Kory Brzozowej Ponieważ zdarzało się, że synom puszczy nadawano totemy używane już przez innych harcerzy, „Skaut”, chcąc temu zapobiec, ogłaszać będzie „Zwitki kory brzozowej”. Ogłoszonych w niej totemów przybierać ani nadawać nie wolno. Rejestracji dokonuje „Skaut” po nadesłaniu zgłoszenia zawierającego totem, nazwisko, miejsce i czas nadania, oraz 50 gr. na „Dom Harcerza” – pod adresem Zdzisław Jurajda, Lenartowicza nr 21, Lwów. (Tu została umieszczona lista 58 Totemów r12; Mian Puszczańskich z danymi według wymagań, które to zostały ujęte w spisie Mian Puszczańskich.)
Następne Zwitki Kory Brzozowej podał Skaut, nr 3, marzec 1933 r.: Tu została umieszczona lista 10 Totemów – Mian Puszczańskich (59 włącznie do 68 włącznie) z danymi według wymagań, które to zostały ujęte w spisie Mian Puszczańskich. Następnie umieszczono uwagę: Ponadto zamieszczamy poniżej totemy (i pseudonimy), pod jakimi występowali w okresie walk o niepodległość harcerze, znani zapewne wszystkim czytelnikom „Skauta”. Dane te otrzymaliśmy od Druha Henryka Glassa, za co Mu na tem miejscu dziękujemy. Tu została umieszczona lista 19 Totemów – Mian Puszczańskich – Pseudonimów (69 wł. do 85 wł.) z niepełnymi danymi według wymagań, których część (większą) ujęto w spisie mian puszczańskich.
Edward Niesobski, Jadwiga Pfeiferówna, Dziennik Harcerza i „Szarotki” (1939–1944), wyd. Ossolineum, 1986 r.:
Podczas okupacji (1940-1944 r.) w Hufcu Harcerskim Ostrów, (powiat Ostrów – Ostrów Wielkopolski) były nadawane Pseudonimy – Totemy harcerskie, nadawane były przez zastęp lub drużynę, samemu nie wolno było wybierać. Nadawanie totemu, pseudonimu było zwyczajem harcerskim. Siwy Sokół – ks. Ziemski Lech hm. (188? – 1969), założyciel harcerstwa w Ostrowie (Miano Puszczańskie otrzymał przed 1936 r.) Uparta Kozica – Serwański Edward phm, (M.P. otrzymał przed 1937 r.) Słoneczna Szarotka – Pfeiferówna Jadwiga (M.P. otrzymała w 1940 r.) Chytry Lis – Stawik Marian (M.P. otrzymał w 1940 r.) Odważny Lis – Zaskrończe Ucho – Orzeł Sprawny – Zażarty Lis – Gadatliwy Borsuk – Durczy Bronisław (M.P. otrzymał w 1940 lub 1941 r.) Rozważny Bóbr – Durczyński Władysław (M.P. otrzymał w 1940 lub 1941 r.)
Okres okupacji 1939–1945 Okres okupacji nie przerwał harcerskiego puszczaństwa. Liczne nadania mian są zapisane w Księdze Małopolskiej Rodziny Puszczańskiej (później Kręgu Czarnego Dębu), zdeponowanej w oryginale w jednym z polskich muzeów.
Lata 1945–1949 W 1945 r. Rodzina Puszczańska wznowiła pracę w Rzeszowie. Zgromadzenia i nadania mian odbywały się do 1949 r. Ostatnia zbiórka odbyła się w Poroninie, na Majerczykówce w 1949 r.