Nacjonalizm (z „naród”) – przekonanie, że naród jest najwyższą wartością i najważniejszą formą uspołecznienia, z którego wynika określona postawa polityczna, gospodarcza czy społeczna. Nacjonalizm może, ale nie musi, wiązać się z takimi postawami jak etnocentryzm, patriotyzm czy megalomania narodowa. Pogląd ten bywa przeciwstawny kosmopolityzmowi, a nacjonaliści zazwyczaj wyolbrzymiają zalety swojego narodu, jednocześnie oczekując dla niego specjalnych przywilejówK. Jaskułowski, Nacjonalizm jako ideologia, [w:] Przegląd Politologiczny, 2003, no 2, s. 37-38..
Nacjonalizm nie jest poglądem jednorodnym z powodu ideologicznej niekompletności, historycznej zmienności oraz znaczących różnic między konkretnymi postawami narodowymi. Z tego też względu wykorzystywany jest przez zróżnicowane nurty polityczne (od skrajnej prawicy do skrajnej lewicy). Przy omawianiu zagadnienia nacjonalizmu należy brać pod uwagę wiele różnych nacjonalizmów, a nie jedno, monolityczne zjawisko.
Historia Korzenie nacjonalizmu wiążą się z przełomem XV i XVI w., kiedy doszło do upadku średniowiecznego uniwersalizmu, a za sprawą reformacji władcy oparli się na rodzimych elitach, reprezentujących poszczególne państwa i narody. Według Włodzimierza Bernackiego na nacjonalizm miały wpływ: luteranizm oraz kalwinizm i związane z tymi konfesjami tłumaczenia Biblii na język niemiecki, a następnie inne języki narodoweW. Bernacki, Nacjonalizm, [w:] Słownik historii doktryn politycznych, t. 4, red. K. Chojnicka, M. Jaskólski, Warszawa 2009, s. 284-285..
Powstanie nacjonalizmu wiąże się niekiedy z rewolucją francuskąS. Żerko, Nacjonalizm, [w:] „Britannica. Edycja Polska”, t. 28, Poznań 2002, s. 105.A. Wielomski, Nacjonalizm jakobiński, [w:] Ideologie, doktryny i ruchy narodowe. Wybrane problemy, red. S. Stępień, Lublin 2006, s. 29.A. Meller, Czy nacjonalizm jest ideologią?, „Dialogi polityczne”, 8, 2008, s. 167.R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, wyd. 16 posz., Warszawa 2010, s. 314., a konkretnie z radykalną działalnością lewicowychJ. Baszkiewicz, Jakobini, [w:] „Encyklopedia Katolicka“, t. 7, Lublin 1997, kol. 689. jakobinów. Nacjonalizm w ich wydaniu stanowił pierwszą chronologicznie formę tej postawy społeczno-politycznejA. Wielomski, Nacjonalizm, [w:] „Encyklopedia Białych Plam”, t. 12, Radom 2003, s. 246.A. Meller, Czy nacjonalizm jest ideologią?, „Dialogi polityczne”, 8, 2008, s. 169.. W związku ze swym radykalizmem nacjonalizm ten przybierał kształt szowinizmuJ. Bartyzel, Jakobini, [w:] „Encyklopedia Białych Plam”, t. 8, Radom 2002, s. 272.M. Wendland, Wpływ filozofii oświecenia na rewolucję francuską – zarys problemu, „Filo-Sofija”, 17, 2017, 36, s. 590.. Był egalitarny, a wyrosłe w konfrontacji z nim nacjonalizmy: niemiecki i hiszpański, były również (jak francuski) rewolucyjneJ. Bartyzel, Prawica-nacjonalizm-monarchizm. Studia politologiczno-historyczne, Radzymin-Warszawa 2020, s. 64.. Jeszcze inni badacze wskazują, że nacjonalizm powstał jako niemiecka reakcja na podbój Niemiec przez Napoleona BonapartegoD. Sassoon, Wstęp, [w:], E. Hobsbawm, O nacjonalizmie, 2021, s. 10.. O ile początkowo nacjonalizm był wiązany z postawami liberalnymi, to z czasem zaczął być kojarzony głównie z prawicą i skrajna prawicąD. Sassoon, Wstęp, [w:], E. Hobsbawm, O nacjonalizmie, 2021, s. 11..
W 1789 po raz pierwszy został użyty termin „nacjonalizm” w obecnym rozumieniu tego słowa – tak przynajmniej twierdzi część badaczy. Użył go francuski jezuita Augustin Barruel. Jeszcze inni wskazują, że jako pierwszy w tym znaczeniu użył go Maurice BarrèsA. Wojtaszak, Nacjonalizm. Ewolucja myśli politycznej. Zarys problemu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”, 2015, 879, „Acta Politica”, 32, s. 7-8.A. Wojtaszak, D. Wybranowski, Współczesna myśl polityczna. Rozważania metodologiczne. Wybrane ideologie i doktryny polityczne, Szczecin 2021, s. 35.. Niemniej jednak pojęcie upowszechniło się dopiero pod koniec XIX wieku. Było już wówczas używane wobec niemieckich i francuskich prawicowców, którzy opowiadali się za ekspansją terytorialną własnych państw i byli wrogo nastawieni wobec obcokrajowców, liberałów i lewicowców. W tym czasie nacjonaliści nierzadko zaczęli głosić monopol skrajnej prawicy na patriotyzm. Sama lewica europejska na ogół odcinała się od nacjonalizmu. Nie zmienia to faktu, że nawet wówczas pojawiały się ruchy nacjonalistyczne o bardziej lewicowej proweniencji lub takie, których nie da się umiejscowić na osi prawica-lewicaE. Hobsbawm, O nacjonalizmie, 2021, s. 85, 109..
Wojny rewolucyjnej Francji oraz wojny napoleońskie zapoczątkowały w historii Europy epokę nacjonalizmówW. Bernacki, Nacjonalizm, [w:] Słownik historii doktryn politycznych, t. 4, red. K. Chojnicka, M. Jaskólski, Warszawa 2009, s. 288.W. Zajewski, Wybicki o menandrach rewolucji francuskiej, „Czasy Nowożytne”, 24, 2011, s. 111.S. Salmonowicz, Rewolucja Francuska: blaski i cienie dziedzictwa, „Przegląd Historyczny”, 81, 1990, 1-2, s. 84.. Z czasem nacjonalizm uległ ewolucji. W XIX wieku za jego główną wartość uchodziła odrębność narodową. W XX wieku było to już posiadanie odrębnego państwa narodowego. W dwudziestoleciu międzywojennym powstał ruch faszystowski. Roman Tokarczyk wskazuje, że w tym czasie „nie każdy nacjonalizm był faszystowski, ale każdy faszyzm był nacjonalistyczny”R. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, 2010, s. 316. Nacjonalizm w wydaniu międzywojennym był jedną z głównych przyczyn wybuchu II wojny światowejR. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, 2010, s. 316. Po zakończeniu globalnego konfliktu pojęcie „nacjonalizmu” stosowano do także do ruchów antykolonialnychR. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, 2010, s. 316.
Charakterystyka nacjonalizmu Postawa nacjonalistyczna nie jest autonomiczną i kompletną ideologią, lecz zbiorem zasad, które są lub były wyznawane przez różne odmiany prawicy (volkizmR. O. Paxton, The Anatomy of Fascism, 2004, s. 37., Narodowa Demokracja, faszyzm, nazizmM. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341., banderyzmZ. Wojnowski, The Near Abroad. Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956-1985, 2017, s. 12.) i lewicy (Jakobini, Czerwoni Khmerzy). Nacjonalizmy poszczególnych narodów nierzadko znacznie się od siebie różniąR. Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, 2010, s. 308. W historii występowały różne typy nacjonalizmów, np.: narodowy konserwatyzm, narodowy liberalizm, narodowy radykalizm, narodowy socjalizm, faszyzm, narodowy bolszewizm, narodowy komunizm. Andrew Heywood podzielił nacjonalizmy na trzy rodzaje: nacjonalizm etniczny, nacjonalizm integralny oraz nacjonalizm kulturowyA. Wojtaszak, Nacjonalizm. Ewolucja myśli politycznej. Zarys problemu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego”, 2015, 879, „Acta Politica”, 32, s. 19..
Nacjonalizm jest przekonaniem według którego interes własnego narodu jest nadrzędny wobec interesu jednostki, grup społecznych, czy społeczności regionalnych. Naród jest uznawany za najwyższego suwerena państwa, a państwo narodowe za najwłaściwszą formę organizacji społeczności, złączonej wspólnotą pochodzenia, języka, historii i kultury. Nacjonalizm przedkłada interes własnego narodu nad interesami innych narodów, zarówno wewnątrz kraju (mniejszości narodowe lub etniczne), jak i na zewnątrz (narody sąsiednie).
Skrajna postać nacjonalizmu jest nazywana szowinizmem.
W XIX-wiecznym nacjonalizmie istotnym elementem był darwinizm społeczny, który zakładał, że życiem społeczeństw rządzą te same zasady, co światem przyrody. Według nacjonalistycznej interpretacji historii świat był i jest areną walk pomiędzy różnymi narodami, z których tylko najsilniejsze mają prawo do przetrwania. Idee nacjonalistyczne często pojmują naród jako przede wszystkim etniczną wspólnotę krwi, przez co często jest porównywany do rasizmu.
Nacjonalizm wiąże się z patriotyzmem, w związku z czym – zdaniem niektórych badaczy – obie postawy nie powinny być sobie przeciwstawianeE. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991, s. 165.B. Bankowicz, Nacjonalizm, [w:] Słownik polityki, red. M. Bankowicz, wyd. 3, Warszawa 1999, s. 145.Nacjonalizm, [w:] Historia. Encyklopedia szkolna WSiP, wyd. 4, zm. i rozsz., red. A. Friszke, E.C. Król, Warszawa 2004, s. 532.B. Grott, Nacjonalizm czy nacjonalizmy (zamiast wstępu)?, [w:] Nacjonalizm czy nacjonalizmy? Funkcja wartości chrześcijańskich, świeckich i neopogańskich w kształtowaniu idei nacjonalistycznych, red. B. Grott, Kraków 2006, s. 10.J. Woroniecki, Katolicka etyka wychowawcza, t. 3, Lublin 2013, s. 123-124.B. Grott, Dylematy polskiego nacjonalizmu. Powrót do tradycji czy przebudowa narodowego ducha, Warszawa 2015, s. 21.A. Wojtaszak, D. Wybranowski, Współczesna myśl polityczna. Rozważania metodologiczne. Wybrane ideologie i doktryny polityczne, Szczecin 2021, s. 67.. Jeszcze inni badacze, w tym prawicowi, wyraźnie rozgraniczają od siebie nacjonalizm i patriotyzmK. Brzechczyn, Patriotyzm – nacjonalizm – ojkofobia w myśli Rogera Scrutona, [w:] Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, R. 29, 2020, Nr 1 (113), s. 52.. Według Włodzimierza Paterka, różnice między patriotyzmem a nacjonalizmem dotyczą trzech głównych kwestii: 1) koncepcji narodu: w patriotyzmie – oparta na wspólnocie uznawanych wartości, w nacjonalizmie – świadomość zbiorowa jest nieredukowalna do świadomości jednostkowej; 2) stosunku do wartości, jaką stanowi sama wspólnota: w patriotyzmie – jej nadrzędność przy akceptacji i tolerancji dla innych wspólnot, w nacjonalizmie – mit ekskluzywności, nadrzędności własnego narodu, rywalizacja oraz walka z innymi; 3) relacji z wartościami uniwersalnymi: w patriotyzmie – równorzędność, „bezkolizyjność” i możliwość synchronizacji, w nacjonalizmie jedynie hierarchizacja i „konfliktowość”.
Termin „nacjonalizm” w języku polskim bywa traktowany pejoratywnie – wartościująco (podobnie w języku niemieckimS. Żerko, Nacjonalizm, [w:] Britannica. Edycja Polska, t. 28, Poznań 2002, s. 105.). W językach francuskim i angielskim ma charakter wyłącznie opisowyJ. Chałasiński, Kultura i naród. Studia i szkice, Warszawa 1968, s. 33.A. Walicki, Czy możliwy jest nacjonalizm liberalny?, „Znak“ 1997, nr 3 (502), s. 32.A. Bromke, Nacjonalizm w nowoczesnym świecie, [w:] Nacjonalizm. Konflikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, red. S. Helnarski, Toruń 2001, s. 10.K. Jaskułowski, Co to jest nacjonalizm, „Sprawy Narodowościowe“, 2001, 18, s. 82K. Jaskułowski, Nacjonalizm jako ideologia, „Przegląd Politologiczny“, 2003, s. 37.E. Prokop-Janiec, Literatura i nacjonalizm. Twórczość krytyczna Zygmunt Wasilewskiego, Kraków 2004, s. 17.B. Stoczewska, Polski nacjonalizm na tle porównawczym innych nacjonalizmów europejskich, [w:] Ideologie, doktryny i ruchy narodowe. Wybrane problemy, red. S. Stępień, Lublin 2006, s. 349.W. Konarski, Naród, mniejszość, nacjonalizm, religia – przyczynek do dyskursu o pojęciach i powiązaniach między nimi, „Forum Politologiczne”, 2007, 5, s. 36.I. Kawiernikowa, „Nasz Dziennik” a nacjonalizm, [w:] Religia. Polityka. Naród. Studia nad współczesną myślą polityczną, red. Rafał Łętocha, Kraków 2010, s. 236.I. Kawiernikowa, Człowiek, społeczeństwo, naród i państwo w ideologii środowiska „Naszego Dziennika”, [w:] Nacjonalizm czy nacjonalizmy? Funkcja wartości chrześcijańskich, świeckich i neopogańskich w kształtowaniu idei nacjonalistycznych, red. B. Grott, Kraków 2006, s. 124.. W języku angielskim termin ma poza tym znacznie szersze znaczenie niż w języku polskimK. Jaskułowski, Nacjonalizm jako ideologia, [w:] Przegląd Politologiczny, 2003, no 2, s. 37..
Nacjonalizm a religia Bogumił Grott wyróżnił trzy stanowiska, które określają stosunek nacjonalizmu do religii chrześcijańskiejB. Grott, Religia-Kościół-etyka w ideach i koncepcjach prawicy polskiej. Narodowa Demokracja, Kraków 1993, s. 8.: 1) powstawania ideologii bez odwoływania się do zasad i koncepcji etycznych katolicyzmu i chrześcijaństwa;