thumb|240px|Roman Damian Sanguszko portret olejny Kazimierza Pochwalskiego Roman Damian Sanguszko herbu Pogoń Litewska (ur. 17 października 1832 w Przeworsku, zm. 1 listopada 1917 w Sławucie) – polski książę, ordynat zasławski i kolekcjoner.

Życiorys Dzieciństwo i młodość spędził w GalicjiJózef Długosz: Sanguszko Roman Damian (1832-1917), w: Polski Słownik Biograficzny, T. 34, Wrocław 1992, s. 507-509.. Studiował na Sorbonie, m. in. fizykę, gdzie uzyskał bakalaureat z nauk wyzwolonych (1851). Dzięki staraniom swej matki Izabeli Marii z Lubomirskich w 1853 otrzymał zgodę na przejęcie części spadku - dobra wołyńskie po swoim dziadku gen. Eustachym SanguszceJolanta M. MarszaIska: Sanguszkowa z Lubomirskich Izabela (1808- 1890). [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 34, s. 521-522.. W maju 1855 uzyskał poddaństwo rosyjskie. W latach 1855–1862 odbył służbę wojskową w armii rosyjskiej, gdzie został awansowany na stopień rotmistrza gwardii. Przez pewien czas pełnił funkcję attaché ambasady rosyjskiej w Neapolu i Berlinie. Przeniesiony do rezerwy z powodu stanu zdrowia leczył się za granicą. Po powrocie do kraju w 1866 został mianowany członkiem głównego zarządu stadnin państwowych, koniuszym dworu i tajnym radcą. Przejął akże osobisty zarząd dóbr rodzinnych znajdujących się w zaborze rosyjskim. Od 1868 był mężem pochodzącej z arystokracji czeskiej Karoliny z domu Thun-Hohenstein (1848-1916). Nie mając dzieci, adoptowali – bez przekazania nazwiska – dwie córki zmarłej Eufemii z Radziwiłłów Rzyszczewskiej, które nie wyszły za mąż i mieszkały w Sławucie.

Jako konserwatywny ziemianin cieszył się szacunkiem na dworze carskim. Unikał działalności politycznej; nie brał nawet udziału w uroczystościach dworskich. Mimo licznych próśb i nacisku władz, w maju 1906 nie zgodził się na kandydowanie w wyborach do rosyjskiej Dumy Państwowej i Rady Państwa. W końcu 1907 został wybrany na prezesa Polskiego Stronnictwa Krajowego guberni kijowskiej, wołyńskiej i podolskiej. Pełnił funkcję sędziego pokoju, był także członkiem licznych komisji gubernialnych a także radnym ziemstwa zasławkiego.

W roku 1907 utworzył za zgodą cara Mikołaja II Romanowa ordynację zasławską w guberni wołyńskiejTeresa Zielińska: Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997, s. 373–374.. Ordynacja obejmowała 95 wsi i 3 miasta (Sławuta, Zasław, Kornica), a także folwarki podzielone na 3 klucze (sławucki, zasławski, białogrodzki). Klucz sławucki obejmował 61 folwarków z 25 tys. ha gruntów ornych, 38 tys. ha lasów iglastych, 3 750 ha lasów liściastych oraz łąk, oraz 3 tys. stawów, jezior i nieużytkówMarek Eminowicz, Jan Robotycki: Polska. Rody magnackie, Kraków 2007, s. 81–83.. Właściciele dysponowali, obejmującą blisko 2,5 tys. koni, stadniną z nagradzanymi w Europie złotymi medalami klaczami arabskimi. Sama Sławuta posiadała przed I wojną światową dwa banki prywatne, fabrykę sukna, która produkowała słynne „burki sławuckie”, liczne zakłady przetwórstwa rolnego, zakład leczenia kumysemMarcin K. Schirmer: Arystokracja. Polskie rody, Warszawa 2012, s. 256–268.. Dziedzicem ordynacji w 1912 roku został jego bratanek Roman Władysław Sanguszko.

Wspomagał liczne instytucje, m. in. przez wiele lat dotował katolickie seminarium duchowne w Żytomierzu i kościoły różnych wyznań. W 1903 podarował Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich kwotę 50 tysięcy koron. Wspomógł także Muzeum Czapskich w Krakowie i Towarzystwo Popierania Nauki Polskiej we Lwowie. Był znanym kolekcjonerem. Prowadził prace porządkowe w odziedziczonej bibliotece (25 tysięcy tomów) i archiwum Sanguszków, Ostrogskich i Lubomirskich w Sławucie, początkowo przy pomocy znanego heraldyka Zygmunta RadzymińskiegoStefan Krzysztof Kuczyński: Luba Radzimiński Zygmunt, [w:] Słownik historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 438–439.Stefan Krzysztof Kuczyński: Radzimiński Zygmunt Feliks Franciszek (1843–1928), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 30, Wrocław i in. 1987, s. 108–110., a następnie od 1881 historyka Bronisława Gorczaka (1854–1918)Mariola Hoszowska: Bronisław Gorczak – historyk i wołyński archiwista (1854–1918), „Archeion”, nr 121, 2020, s. 239-270.. Ten ostatni opublikował na temat tamtejszych archiwaliów dwa katalogiKatalog rękopisów archiwum XX Sanguszków w Sławucie, Sławuta 1902; Katalog pergaminów znajdujących się w Archiwum XX. Sanguszków, Sławuta 1912., a także w latach 1887–1910 we współpracy z Z. Radzimińskim siedem tomów dokumentów z Archiwum książąt Lubartowiczów-Sanguszków w Sławucie. Dla biblioteki i archiwum przeznaczył oddzielny budynek przebudowanych dawnych stajni. W 1915 przewiózł część zbiorów do Gumnisk pod Tarnowem, gdzie były przechowywane do 1945O kształtowaniu się rodowej biblioteki i archiwum Sanguszków, także na tle innych placówek galicyjskich, zob.: Jolanta. Marszalska: Biblioteka i archiwum Sanguszków. Zarys dziejów, Tarnów 2000, s. 79–178.. Najcenniejsze jednak pergaminy pozostały jednak w archiwum sławuckim i uległy zniszczeniu podczas wydarzeń wojennych a następnie rewolucji. Część księgozbioru wywieziona do Rosji została rewindykowana w roku 1923 i wcielona do zbiorów w Gumniskach.

Roman Sanguszko został zabity w splądrowanym i spalonym pałacu w Sławucie przez zrewoltowanych żołnierzy z 264 Pułku Zapasowego armii carskiej i miejscowych chłopów. Pochowany w grobach rodzinnych w podziemiach kościoła św. Doroty w Sławucie.

Galeria

Życie prywatne Urodzony w arystokratycznej rodzinie ziemiańskiej. Był synem Władysława Hieronima i Izabeli Marii z Lubomirskich, bratem Jadwigi Klementyny (1830-1918) żony księcia Adama Stanisława Sapiehy, Pawła Romana (1834-1876), Heleny (1836-1891), Eustachego Stanisława (1842-1903)Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów-Warszawa 1908, s. 136-137.

Przodkowie Na podstawie: ; Jerzy Sewer Dunin Borkowski, Almanach błękitny: genealogia żyjących rodów polskich, Warszawa-Lwów 1908, s. s. 57–58, 123-124;.Z. Zielińska, Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997, s. 66, 152, 153, 370–373.;

Przypisy

Bibliografia Józef Długosz: Sanguszko Roman Damian (1832-1917), w: Polski Słownik Biograficzny T. 34, Wrocław 1992, s. 507-509 (tam bibliografia) Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Genealogie żyjących utytułowanych rodów polskich. Lwów, 1895. Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów-Warszawa 1908.

Wacław Olasikowicz: Chłopak ze Sławuty. Wspomnienia z niedalekiej przeszłości, Warszawa 1987, . Teresa Zielińska: Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997.

Linki zewnętrzne Listy Romana Damiana Sanguszki z opracowaniem w języku ukraińskim Tarnowski Kurier Kulturalny: Książę Roman Damian Sanguszko

Roman Damian Kategoria:Polscy kolekcjonerzy Kategoria:Ludzie urodzeni w Przeworsku Kategoria:Urodzeni w 1832 Kategoria:Zmarli w 1917 Kategoria:Ofiary zabójstw na Ukrainie