Antoni Dezyderiusz Fertner (ur. 23 maja 1874 w CzęstochowieAkta metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Zygmunta w Częstochowie, akt nr 361/1874., zm. 16 kwietnia 1959 w Krakowie) – polski aktor komediowy mający w swoim dorobku ok. 500 ról teatralnych i filmowych.
Życiorys Rodzina i edukacja Był synem częstochowskiego cukiernika TeofilaW aktach metrykalnych oraz w Monitorze Polskim z 1954 używane jest imię Teofil, ale według innych opracowań ojciec aktora miał na imię Teodor. Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńskiej, miał trzy starsze siostry. Po śmierci rodziców przeprowadził się do rodziny w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako klakier w teatrze. Uczęszczał do gimnazjum w Piotrkowie, gdzie przejawiał zdolności matematyczne. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia ekonomiczne w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga, jednak porzucił je po zapisaniu się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym. Szkołę aktorską ukończył w 1895.
Jeszcze w czasie nauki odbył kilka tras z objazdowym teatrem po Polsce. Następnie zatrudnił się w Izbie Kontroli Państwa, jednak praca urzędnicza nie przypadła mu do gustu„Podróże komiczne” Antoni Fertner., dlatego zdobył angaż w warszawskim teatrzyku Wodewil pod dyrekcją Michała Wołowskiego. Zadebiutował rolą Szewca w spektaklu Madame Sans-Géne. Jesienią 1895 przeniósł się z Wołowskim do Łodzi, by nadal grać w jego teatrze. W trakcie trzyletniego pobytu w Łodzi odbył roczne tournée po Rosji (Moskwa, Petersburg) z grupą Adolfiny Zimajer.
Kariera w Warszawie thumb|Fertner jako działacz WTC (ok. 1912) Po powrocie do kraju w 1900 zaczął występować w Teatrze Ludowym w Warszawie, którego dyrektorem wówczas był Marian Gawalewicz. W 1902 dostał angaż w Teatrze Farsy i Operetki, który prowadził Ludwik Śliwiński. Był to teatr rządowy, co otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Grywał również w Teatrze Rozmaitości. W 1906 wyjechał na miesiąc z grupą teatralną do Petersburga na występy gościnne.
W 1908 przyjął od Jakuba Jasińskiego, właściciela pierwszego w Warszawie kina „Oaza”, propozycję występu w niemym filmie Antoś pierwszy raz w Warszawie (1908), którego został także współscenarzystą. Popularność filmu przełożyła się na rozgłos wokół samego aktora grającego tytułową rolę. Fertner stał się rozpoznawalny wśród szerokiej publiczności.
W latach 1913–1918 wielokrotnie występował gościnnie na deskach teatrów polskich w Kijowie sam lub z kabaretem „Momus” (1913–1914).
Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino „Oaza”, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie komercyjnym pierwszego filmu, Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy.
Dwudziestolecie międzywojenne W 1918, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił z Rosji do Warszawy i grywał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W tym samym roku zakupił na podwarszawską siedzibę willę „Pod Kogutkiem” w osiedlu Radość, która zawdzięcza mu swoją nazwę. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych (głównie »Sfinksa«), które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934–1939, zagrał w około dwudziestu filmach.
Od października 1923 do 1926 był dyrektorem Teatru Letniego. W latach 1926–1927 prowadził z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde – dyrektorzy administracyjni). Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.
II wojna światowa i okres powojenny Wojnę obronną we wrześniu 1939 spędził w Warszawie, pojawiając się w niej rankiem 1 września, po wakacjach we WłoszechFerner A., Podróże komiczne, s. 219.. W wyniku zniszczeń w tym czasie utracił całe swoje mienie. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich „Niebieski Motyl”, „Złoty Ul”, „Wodewil” i „Nowości” wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Po powstaniu warszawskim wywieziony wraz z innymi warszawiakami do obozu przesiedleńczego w Pruszkowie, a stąd wraz z innymi do Skawiny. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.
Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 w zespole objazdowym, a następnie, do 1946 – w krakowskim Teatrze Kameralnym TUR. W latach 1947–1954 był aktorem warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Po epizodzie warszawskim do śmierci w 1959 grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego (gdzie w 1954 świętował 60-lecie pracy artystycznej) i Starego Teatru.
Życie prywatne thumb|Grób Antoniego Fertnera na cmentarzu Rakowickim w Krakowie Był co najmniej trzykrotnie żonaty: – z Kazimierą Matyldą Habrowską – w latach 1895–1911 (małżeństwo zakończyło się rozwodem)Na podstawie akt metrykalnych parafii św. Krzyża w Warszawie. Akt nr 227/1895., – z aktorkąW 1908 aktorka warszawskiego Teatru Nowości. Występowała razem z Antonim Ferterem. Na podstawie Adresy Warszawy na rok 1908. Heleną Pawłowską (ur. 10 grudnia 1873 w PiotrkowiePodawana jest także inna data i miejsce urodzenia: 1876, Warszawa., zm. 3 listopada 1944 w GrodziskuNa podstawie danych oraz biogramu w serwisie filmpolski.pl.), znaną z występu w filmie Antek kombinator (1913) oraz nagrań scenek na płytach gramofonowychPrzykładowe nagranie ze zbiorów NAC (link) [dostęp 2013-02-28]., – z Janiną Zaleską (ślub w parafii św. Floriana w Krakowie 17 marca 1958)Na podstawie przypisu w akcie urodzenia aktora, Akta metrykalne parafii św. Zygmunta, Częstochowa. Akt nr 361/1874..
Z ostatnią żoną miał syna, Antoniego Jr. (ur. 1952) .
Zmarł w wieku 85 lat. Pochowany w alei zasłużonych na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXVII-płn. 1-4).
Role filmowe Mówiąc o filmografii Antoniego Fertnera należy wziąć pod uwagę różne jej okresy. Początkowo aktor nie traktował filmu zbyt poważnie. W czasie I wojny światowej zagrał w kilkudziesięciu niemych filmach kręconych w Moskwie. Prawdziwy jednak rozkwit tej formy działalności artystycznej przypada na lata 1934–1939 wraz z pojawieniem się filmów dźwiękowych. Po II wojnie światowej aktor nie wrócił już do filmu, skupiając się na pracy teatralnej.
Okres przed I wojną światową (1908–1914), Warszawa (zabór rosyjski) 1908 – Antoś po raz pierwszy w Warszawie (Antoś) 1911 – Antek Klawisz, bohater Powiśla 1911 – Dzień kwiatka (Antoś) 1911 – Skandal na ulicy Szopena 1913 – Antek kombinator 1913 – Noc wigilijna
Okres I wojny światowej (1914–1918), MoskwaNa podstawie wspomnień aktora w książce „Podróże komiczne”. Antosza strażak Chudy Antosza U fryjzera Blondynka czy brunetka Noc poślubna Antosza pogryziony Antosza w balecie Antosza u wróżki Antosza łysieje Antosza tyje Antosza zgubił gorset Antosza w szafie Student i piękna nieznajoma (student) Drakoński kontrakt
Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)Lista na podstawie danych filmpolski.pl. 1923 – Niewolnica miłości 1925 – Rywale (Tosio) 1935 – Jaśnie pan szofer (prezes Pudłowicz) 1933 – Romeo i Julcia (Onufry Koziegłowicz) 1935 – Antek policmajster (gubernator) 1936 – Ada! To nie wypada! (Dziewanowski, ojciec Ady) 1936 – Będzie lepiej (Ruczyński, stryj Wandy) 1936 – Bolek i Lolek (mister Brown) 1936 – Dwa dni w raju (nowobogacki szef firmy Boczek) 1936 – Fredek uszczęśliwia świat (kupiec) 1936 – Mały Marynarz (Kostrzewa) 1936 – Papa się żeni (baron) 1937 – Książątko (Piwko, dyrektor dancingu) 1937 – Pan redaktor szaleje (Szkot) 1937 – Ułan księcia Józefa (generał de Vieuxyemps) 1938 – Gehenna (konsyliarz) 1938 – Robert i Bertrand (Ippel, ojciec Ireny) 1938 – Zapomniana melodia (ojciec Helenki) 1939 – Włóczęgi (prywatny detektyw Trompka)
Role teatralne Tytuł sztukiAutorRolaReżyseriaTeatrPremieraMaturzyściZdzisław SkowrońskiOrlińskiJerzy Ronard BujańskiStary Teatr – Kraków1955-05-14Ciężkie czasyMichał BałuckiKwaskiewiczWładysław KrzemińskiTeatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków1952-08-01Złote niedoleWładysław KrzemińskiDłutkiewiczWładysław KrzemińskiTeatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków1950-07-26Romans z wodewiluWładysław KrzemińskiFlorian GzymsikWładysław KrzemińskiTeatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków1948-12-31Chory z urojeniaMolierArganEmil ChaberskiTeatr Nowy – Poznań1948-09-25archipelag LenoirArmand SalacrouPaweł Albert LenoirKrystyna ZelwerowiczTeatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków1948-05-29Słomkowy kapeluszEugene LabicheNonancourtRoman ZawistowskiTeatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków1947-12-31Chory z urojeniaMolierArgan; BacchelierusWacław NowakowskiTeatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków1947-03-07Wesoły wspólnikWincenty Rapacki (syn)Eugeniusz MolińskiIrena ŁadosiównaTeatr Miejski – Lublin1946-09-20Ostrożnie! Świeżo malowane!Rene FauchoisDr Odilon GadarinAntoni FertnerTeatr Miejski – Lublin1946-08-23Gdy kwitnie lipa...Program składanyTadeusz ChrzanowskiTeatr Gong – Teatr dla Wszystkich – Łódź1946-06-16Ostrożnie! Świeżo malowane!Rene FauchoisDr Odilon GadarinStanisława ZbyszewskaTeatr Kameralny TUR – Kraków1945-12-14Pan naczelnik – to ja!Georges FeydeauMumucheAntoni FertnerTeatr Wodewil – Warszawa1944-03-11Cudzik i spółkaStefan KiedrzyńskiMarian CudzikKarol BorowskiTeatr Mały – Warszawa1935-02-16Panna z dyplomacjiIves MirandeMinisterWacław NowakowskiTeatr Miejski im.Słowackiego – Kraków1934-02-10Pani ministrowaAdam Grzymała-SiedleckiBodzenterLudwik SolskiTeatr Letni – Warszawa1930-12-13Nie rzucaj mnie madameStefan KiedrzyńskiPiotr GrzędzielskiPaweł OwerłłoTeatr Letni – Warszawa1930-10-24Maman do wzięciaAdam Grzymała-SiedleckiWawrzyniec WspaniałyEmil ChaberskiTeatr Letni – Warszawa1930-03-20Panienka z dancinguStefan KrzywoszewskiWoreczekEmil ChaberskiTeatr Letni – Warszawa1929-02-01Bitwa pod WaterlooMenyhert LengyelJakub Jacobson(?)Teatr Letni – Warszawa1925-12-18Najszczęśliwszy z ludziStefan KiedrzyńskiPaweł RajkiewiczAntoni FertnerTeatr Polski – Wilno1925-09-04Zdobycie twierdzySacha GuitryLeon VannaireJan JanuszTeatr Polski – Warszawa1923-06-07PacyfistaStanisław KozłowskiSzandor NawarzilMarceli TrapszoTeatr Letni – Warszawa1915-02-19Hiszpańska muchaFranz Arnold, Ernest BachHenrykLudwik ŚliwińskiTeatr Rozmaitości – Warszawa1913-12-02Siostra HelenaAleksander EngelHrabia BensdorfMarceli TrapszoNowości – Warszawa1913-10-19StruśWładysław Jastrzębiec-ZalewskiGastonEdmund GasińskiNowości – Warszawa1913-07-06DudekGeorges FeydeauVatelinMarceli TrapszoNowości – Warszawa1913-06-06Dobrze skrojony frakGabriel DregelyJerzy SilberbergMarceli TrapszoTeatr Rozmaitości – Warszawa1912-10-20Ulubieniec kobietM.Hennequin, G.MitchelProsper(?)Teatr Letni – Warszawa1911-11-04KrólG.Caillavet, R.Flers, E.AreneBlondLudwik ŚliwińskiTeatr Letni – Warszawa1909-12-11
Ordery i odznaczenia Złoty Krzyż Zasługi (30 stycznia 1931) „za zasługi na polu sztuki scenicznej”. Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja, 1931)1 sierpnia 1931 r, według francuskiego archiwum kawalerów Legii Honorowej na stronie https://www.genealogie.com/ Légion d'Honneur SUJET : Antoine FERTNER Infos complémentaires : Décoration : Chevalier de la Légion d'Honneur Date de décoration : 1er août 1931 Fonction : artiste dramatique Informations : (POLOGNE) Sources : Annuaire officiel de la Légion d'Honneur de tous les membres au 1er janvier 1932 Date de parution : en 1931., za propagowanie francuskiej kultury teatralnej w PolsceFertner A., Podróże komiczne, s. 209..