Katedra Świętej Elżbiety w Koszycach

thumb|right|220px|Dawna panorama Koszyc z widocznym kościołem św. Elżbiety thumb|220px|Katedra w Koszycach thumb|right|220px|Ołtarz główny

Katedra Świętej ElżbietyPolski egzonim uchwalony na 109. posiedzeniu KSNG. (słow. Dóm sv. Alžbety, węg. Szent Erzsébet-székesegyház, niem. Dom der Heiligen Elisbeth) – gotycka katedra w Koszycach, największa świątynia katolicka na Słowacji. Powierzchnia jej wnętrza wynosi 1200 m² (całkowita powierzchnia zabudowana wynosi 1 796 m²). Wewnętrzna długość świątyni wynosi 60 m, szerokość maksymalna (transept) 36 m. Wysokość nawy głównej wynosi 24 m, naw bocznych po 12 m. Wieża północna ma wysokość 59 m. Kościół mieści ok. 5000 wiernych. Katedrą jest od chwili utworzenia diecezji (obecnie archidiecezji) koszyckiej w 1804 roku.

Historia budowli

Obecny kościół św. Elżbiety Węgierskiej powstał na miejscu starszej, XIII-wiecznej świątyni parafialnej, która w drugiej połowie XIV wieku była już ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, związanym z kultem relikwii Krwi Chrystusa. Po pożarze, który nastąpił prawdopodobnie po 1385 roku, przystąpiono do budowy znacznie większego kościoła. Według rekonstrukcji historii budowy przedstawionej przez Tima Juckesa prace rozpoczęły się około 1390 roku i przebiegały w trzech zasadniczych fazach.

W pierwszej fazie, przypadającej mniej więcej na lata 1390–1400, nowe mury wznoszono wokół istniejącego jeszcze starszego kościoła, co umożliwiało jego dalsze użytkowanie w czasie prac. Wytyczono wówczas zasadniczy obrys budowli wraz z transeptem i zachodnim masywem dwuwieżowym. Pierwotny projekt przewidywał krótką, pięcionawową świątynię z szerokim transeptem oraz parami ukośnie ustawionych kaplic po bokach prezbiterium.

Na początku XV wieku, około 1400–1405, nastąpiła zmiana projektu. Po rozebraniu starszego kościoła ukształtowano system wewnętrznych podpór i sklepień, rezygnując z pierwotnej koncepcji regularnej budowli pięcionawowej. Powstał układ trójnawowy, w którym wysoką nawę główną przecinała równie wysoka nawa poprzeczna. Cztery szerokie, niższe przestrzenie pomiędzy ramionami obu naw nadawały wnętrzu charakter częściowo centralizujący. Z tą fazą, trwającą prawdopodobnie do około 1430–1440 roku, wiąże się także znaczna część portali oraz rozbudowany zespół południowego ramienia transeptu z kruchtą, galerią i podwójnymi schodami spiralnymi.

W trzeciej fazie ukończono część prezbiterialną oraz kontynuowano budowę zachodnich wież. W przeciwieństwie do starszych hipotez, które zakładały długotrwałe wznoszenie prezbiterium aż do przełomu XV i XVI wieku, nowsze badania wskazują, że jego zasadnicza struktura mogła być gotowa już około 1440 roku lub najpóźniej na początku lat 50. XV wieku. Prace przy wieżach trwały natomiast jeszcze w drugiej połowie stulecia i nie doprowadziły do realizacji pierwotnie zamierzonej, symetrycznej fasady z dwiema ukończonymi wieżami.

W drugiej połowie XV wieku zasadnicza bryła kościoła była już ukształtowana, a prace koncentrowały się na wieżach, kaplicach, dekoracji architektonicznej i wyposażeniu. Wzniesiono m.in. kaplice Świętego Krzyża i Mariacką oraz nieistniejącą obecnie kaplicę św. Józefa. W latach 1474–1477 powstał monumentalny późnogotycki ołtarz główny św. Elżbiety, a około 1477 roku wykonano kamienne pastoforium.

Po śmierci króla Macieja Korwina wybuchła wojna domowa. W związku z nią w 1491 roku kościół został poważnie uszkodzony podczas oblężenia Koszyc przez przyszłego króla Polski Jana Olbrachta, który ostrzelał miasto artylerią. Naprawami kierował następnie pochodzący z Nysy mistrz budowlany i kamieniarz Mikołaj Krompholz, działający pod nadzorem Wacława z Pragi. Prace trwały do początku XVI wieku, a rok 1508 tradycyjnie uznawany jest za datę ostatecznego zakończenia średniowiecznej budowy świątyni. W świetle nowszych badań data ta nie oznacza jednak wzniesienia od podstaw obecnego prezbiterium, lecz raczej zakończenie ostatnich robót i napraw po ponad stuletnim procesie budowy kościoła. Według zachowanych inskrypcji na gzymsie zachodniej fasady, prace naprawcze datowane są na lata 1496–1498. W latach 1496–1497 naprawiono Wieżę Zygmuntowską, dach i szczyty. Wieża otrzymała zegar.

W XVI wieku losy świątyni pozostawały ściśle związane z rozwojem reformacji w Koszycach. 13 kwietnia 1556 roku miasto zostało zniszczone przez wielki pożar, w którym poważnie ucierpiał również kościół św. Elżbiety – spłonęły dach i więźba dachowa oraz znaczna część wyposażenia. Po katastrofie przeprowadzono naprawy, jednak w drugiej połowie XVI wieku świątynia pozostawała w użytkowaniu protestantów. W 1597 roku, po zajęciu Egeru przez Turków, do Koszyc schroniła się kapituła egerska, co zaostrzyło spór o użytkowanie głównego kościoła miejskiego.

Na początku XVII wieku świątynia kilkakrotnie zmieniała przynależność wyznaniową, stając się jednym z symbolicznych miejsc konfliktu pomiędzy protestanckimi władzami miasta a katolickimi Habsburgami. W 1604 roku kościół został siłą odebrany protestantom i przekazany katolikom, jednak po wybuchu powstania Stefana Bocskaya ponownie znalazł się w rękach protestantów. W kolejnych dziesięcioleciach sytuacja zmieniała się wraz z następującymi po sobie powstaniami antyhabsburskimi. W listopadzie 1671 roku, w ramach prowadzonej na Słowacji rekatolizacji, świątynię ponownie przejęli katolicy. 24 listopada jej zamknięte drzwi zostały sforsowane, a następnego dnia biskup Egeru dokonał ponownego poświęcenia kościoła. Po zajęciu Koszyc przez wojska Imre Thökölyego w 1682 roku kościół ponownie przekazano protestantom; po upadku jego powstania w drugiej połowie lat 80. XVII wieku świątynia ostatecznie pozostała w rękach katolików.

Na początku XVIII wieku kościół ponownie ucierpiał wskutek działań wojennych. W 1706 roku, podczas walk związanych z powstaniem Franciszka II Rakoczego, uszkodzone zostały przede wszystkim zachodnia i południowa część budowli. W ciągu XVIII wieku prowadzono sukcesywne naprawy, a wnętrze wzbogacano o wyposażenie barokowe. Kolejny poważny pożar w 1775 roku doprowadził m.in. do przebudowy zwieńczenia północnej, tzw. Zygmuntowskiej Wieży, która otrzymała zachowany do dziś rokokowo-barokowy hełm.

Istotna zmiana statusu świątyni nastąpiła w 1804 roku. Papież Pius VII utworzył wówczas diecezję koszycką, wydzieloną z rozległej diecezji egerskiej, a dotychczasowy miejski kościół parafialny św. Elżbiety stał się kościołem katedralnym nowej diecezji.

Stan techniczny budowli pogarszały jednak kolejne katastrofy. Trzęsienie ziemi z 1834 roku naruszyło jej konstrukcję, natomiast podczas powodzi w 1845 roku wody Hornadu uszkodziły m.in. posadzkę kościoła. W latach 1856–1863 z inicjatywy biskupa Ignáca Fábryego przeprowadzono pierwszą większą XIX-wieczną restaurację. Z pracami związany był Imre Henszlmann, jeden z pionierów badań i ochrony średniowiecznej architektury na Węgrzech. Odnowiono wnętrze, pokrycie dachów, portale i przeszklenia okien, jednak nie usunięto zasadniczych problemów statycznych budowli.

Restauracja w latach 1877–1896 W latach 1877–1896 katedra została poddana gruntownej restauracji prowadzonej według projektu Imre Steindla. Prace miały charakter typowej dla XIX wieku purystycznej regotycyzacji i nie ograniczały się do konserwacji istniejącej substancji, lecz doprowadziły do znacznego przekształcenia układu przestrzennego świątyni.

Największe zmiany przeprowadzono w korpusie nawowym. Średniowieczny kościół miał układ trójnawowy, w którym nawę główną przecinała równie wysoka nawa poprzeczna, a pomiędzy ramionami tego krzyża znajdowały się szerokie, niższe przestrzenie boczne. Układ ten nadawał wnętrzu silnie centralizujący charakter. Podczas restauracji Steindla został on zastąpiony regularniejszym układem pięcionawowym. Szerokie przestrzenie boczne podzielono przez wprowadzenie dodatkowych rzędów podpór i arkad, tworząc po dwie nawy boczne po każdej stronie nawy głównej.

W rezultacie wcześniejszy, nieregularny system przestrzenny został w znacznej mierze zatarty, a wnętrze uzyskało bardziej regularny i podłużny charakter. Współczesne badania wskazują, że układ sprzed restauracji nie był wynikiem przypadkowych błędów budowlanych, lecz świadomie ukształtowaną późnogotycką koncepcją przestrzenną. Steindl nawiązał natomiast do przypuszczalnej pierwotnej koncepcji pierwszej fazy budowy katedry, w której planowano wzniesienie kościoła pięcionawowego.

Przebudowie poddano również system sklepień. W nawach bocznych wcześniejsze sklepienia gwiaździste zastąpiono sklepieniami sieciowymi, odpowiadającymi nowemu, regularniejszemu podziałowi wnętrza. W ramach regotycyzacji odnowiono lub wykonano na nowo liczne elementy kamieniarki oraz dekoracji architektonicznej, w tym rzeźby, rzygacze i pinakle.Dóm sv. Alžbety, História, sekcja „1877–1896 – Veľká rekonštrukcia”, oficjalna strona katedry, dostęp 31 sierpnia 2026.

Istotnej ingerencji poddano także zachodnią emporę. Późnogotycka empora, powstała około połowy XV wieku, została w 1895 roku całkowicie rozebrana podczas prac restauracyjnych. Jej zachowane elementy kamienne nabył hrabia Johann Nepomuk Wilczek, który wykorzystał je przy wznoszeniu zamku Kreuzenstein pod Wiedniem. Zrekonstruowana tam arkadowa konstrukcja zachodniej empory katedry znana jest jako Kaschauer Domgang lub Kaschauer Gang.

Podczas restauracji rozebrano także znajdującą się przy katedrze późnogotycką kaplicę św. Józefa, wzniesioną w drugiej połowie XV wieku. Była ona jedną z kilku kaplic dobudowanych do zasadniczego korpusu kościoła w końcowych fazach jego średniowiecznej rozbudowy.Dóm sv. Alžbety, História, sekcje „1462–1490 – Štvrtá etapa výstavby” oraz „1877–1896 – Veľká rekonštrukcia”, oficjalna strona katedry, dostęp 31 sierpnia 2026.

Prace objęły również prezbiterium i związane z nim elementy architektoniczne. W odróżnieniu od korpusu nawowego zasadniczy średniowieczny obrys części prezbiterialnej został zachowany, natomiast restauracji poddawano jej konstrukcję, kamieniarkę i detal architektoniczny. Badania rzutu katedry sprzed XIX-wiecznej restauracji wskazują, że prezbiterium wraz z otaczającymi je kaplicami tworzyło odrębny, integralny zespół przestrzenny, który łączył się z centralizującym układem korpusu.

Restauracja Steindla zmieniła przede wszystkim strukturę przestrzenną wnętrza: średniowieczny układ trójnawowy o silnie zaakcentowanym transepcie przekształcono w regularny układ pięcionawowy, przebudowano system sklepień i podpór, rozebrano średniowieczną zachodnią emporę oraz kaplicę św. Józefa. Jednocześnie w znacznej mierze zachowano zasadniczy zewnętrzny obrys korpusu i prezbiterium. Po zakończeniu zasadniczych prac katedrę ponownie konsekrowano w 1896 roku.Dóm sv. Alžbety, História, sekcja „1877–1896 – Veľká rekonštrukcia”, oficjalna strona katedry, dostęp 31 sierpnia 2026. W trakcie restauracjina skrzyżowaniu naw dodano metalową neogotycką sygnaturkę. W 1878 r. Steindl rozebrał dotychczasową kruchtę południową i odbudował ją według własnego projektu. Dzisiejsza forma w znacznej mierze jest rezultatem XIX-wiecznej regotycyzacji. Prezbiterium zachowało zasadniczy średniowieczny rzut, jednak podczas restauracji z lat 1878–1882 gruntownie przebudowano jego system przyporowy oraz w znacznym zakresie wymieniono zewnętrzną kamieniarkę architektoniczną.

Krypta Franciszka II Rakoczego W 1906 roku pod północną nawą katedry urządzono kryptę przeznaczoną na pochówek Franciszka II Rakoczego (1676–1735) oraz członków jego rodziny i najbliższych współpracowników. Rakoczy był księciem Siedmiogrodu i przywódcą węgierskiego powstania przeciwko panowaniu Habsburgów w latach 1703–1711, którego celem było zwiększenie niezależności Królestwa Węgier oraz obrona jego praw ustrojowych. Po klęsce powstania nie przyjął oferowanej mu amnestii i pozostał na emigracji, umierając w 1735 roku w Turcji. W późniejszej węgierskiej pamięci historycznej stał się jednym z najważniejszych symboli walki o niezależność kraju.