Kontrwywiad (KW) – działalność służb specjalnych polegająca na rozpoznawaniu, neutralizowaniu i wykorzystywaniu działalności obcych służb wywiadowczych, a także na przeciwdziałaniu szpiegostwu, dywersji, sabotażowi i terroryzmowi oraz ochronie informacji niejawnych, osób i instytucji państwa. Mianem kontrwywiadu określa się potocznie również same służby cywilne, policyjne i wojskowe realizujące te zadania.

Pojęcie Kontrwywiad bywa ujmowany zarówno jako działalność, jak i jej produkt, czyli wiarygodna wiedza o przeciwniku działającym w sposób ukryty. Od wywiadu odróżnia go cel: wywiad pozyskuje informacje o przeciwniku, podczas gdy kontrwywiad chroni własne państwo przed analogiczną aktywnością obcych służb i stanowi w tym sensie odwrotną stronę działalności wywiadowczej. W polskim piśmiennictwie z zakresu nauk o bezpieczeństwie i nauk prawnych całość przedsięwzięć chroniących państwo przed zagrożeniami o charakterze wywiadowczym określa się mianem osłony kontrwywiadowczej, choć pojęcie to nie ma jednej ustawowej definicji.

Formy działania W działalności kontrwywiadowczej wyróżnia się dwa wzajemnie uzupełniające się wymiary: bezpieczeństwo (działania defensywne) oraz kontrszpiegostwo (działania ofensywne). Wymiar defensywny polega na biernej ochronie własnych struktur przed ukrytym atakiem, natomiast wymiar ofensywny na rozpoznaniu konkretnego przeciwnika, poznaniu jego operacji oraz penetrowaniu ich i manipulowaniu nimi tak, aby obrócić je przeciwko niemu. Obok wymiaru taktycznego wyróżnia się także kontrwywiad strategiczny, ukierunkowany na rozpoznanie i neutralizację całości potencjału wywiadowczego przeciwnika, a nie pojedynczych spraw.

Metody i techniki Do typowych metod kontrwywiadu należą obserwacja i kontrobserwacja, penetracja struktur przeciwnika, werbowanie i prowadzenie agentów podwójnych, prowokacja, gra operacyjna oraz dezinformacja. Kontrwywiadowca, w odróżnieniu od funkcjonariusza policji dążącego do możliwie szybkiego zatrzymania sprawcy, zwykle nie ujawnia od razu posiadanej wiedzy, lecz dąży do jak najpełniejszego rozpoznania i kontrolowania działań przeciwnika. Istotnym kierunkiem prac defensywnych jest wykrywanie obcych agentów wewnątrz własnych służb, czyli tak zwane polowanie na „kreta”, prowadzone na podstawie analizy spraw i informacji od zbiegów.

Kontrwywiad gospodarczy Kontrwywiad gospodarczy to ogół metod i technik ochrony informacji przedsiębiorstwa, traktowany jako całościowe dopełnienie wywiadu gospodarczego. Jego celem jest ochrona dorobku intelektualnego i tajemnicy przedsiębiorstwa oraz obrona przed szpiegostwem przemysłowym i gospodarczym, w tym przed podsłuchem, pozyskiwaniem pracowników i dezinformacją ze strony konkurencji.

Historia Geneza mały|lewo|Francis Walsingham, sekretarz stanu Elżbiety I, uznawany za jednego z prekursorów nowożytnego kontrwywiadu Refleksja nad zwalczaniem obcych szpiegów sięga starożytności. Sun Zi w traktacie Sztuka wojny zalecał wykrywanie szpiegów przeciwnika oraz przeciąganie ich na własną stronę i wykorzystywanie jako „szpiegów odwróconych”, co stanowi najwcześniejszy opis idei agenta podwójnego. W okresie nowożytnym za jednego z prekursorów zorganizowanego kontrwywiadu uznaje się Francisa Walsinghama, sekretarza stanu królowej Elżbiety I, który rozbudował sieć informatorów, stosował agentów podwójnych i dezinformację oraz rozpracował spiski wymierzone w monarchię.

W XIX wieku wyspecjalizowane służby zaczęły łączyć ochronę porządku wewnętrznego ze zwalczaniem obcej agentury. W Rosji po zamachu na Aleksandra II powołano Ochranę, która obok zwalczania ruchu rewolucyjnego prowadziła działania kontrwywiadowcze, między innymi przez zagraniczną agenturę w Paryżu. W Austro-Węgrzech zadania te realizowało Evidenzbüro, którego głośnym niepowodzeniem była sprawa pułkownika Alfreda Redla, zdemaskowanego w 1913 oficera kontrwywiadu współpracującego z rosyjskim wywiadem.

Powstanie nowoczesnych służb mały|Thames House w Londynie, siedziba brytyjskiej Służby Bezpieczeństwa, jednej z najstarszych wyspecjalizowanych służb kontrwywiadu Wyodrębnienie kontrwywiadu jako osobnej, cywilnej służby nastąpiło na początku XX wieku. W Wielkiej Brytanii w 1909 utworzono Secret Service Bureau, kierowane przez Vernona Kella (sprawy krajowe) i Mansfielda Cumminga (sprawy zagraniczne), z którego w 1910 wyodrębniono późniejsze Służbę Bezpieczeństwa (MI5) oraz wywiad zagraniczny. Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914, brytyjski kontrwywiad doprowadził do rozbicia niemieckiej siatki szpiegowskiej w Wielkiej Brytanii.

II wojna światowa mały|Niemiecka maszyna szyfrująca Enigma, której szyfr jako pierwsi złamali polscy kryptolodzy W czasie II wojny światowej rozwinięto ofensywne metody kontrwywiadu, zwłaszcza gry dezinformacyjne. Brytyjska MI5 zbudowała system Double Cross, w którym ujętych niemieckich agentów przewerbowywano i wykorzystywano do przekazywania niemieckiemu wywiadowi (Abwehrze) spreparowanych informacji. Działania te koordynował tak zwany Komitet Dwudziestu pod przewodnictwem Johna Mastermana. Najskuteczniejszy z agentów, działający pod kryptonimem Garbo, odegrał istotną rolę w operacji maskującej Fortitude, utwierdzając dowództwo niemieckie w przekonaniu, że aliancka inwazja nastąpi w rejonie Calais, a nie w Normandii w 1944. Po stronie radzieckiej kontrwywiad wojskowy prowadził utworzony w 1943 Smiersz, podporządkowany bezpośrednio Józefowi Stalinowi i ukierunkowany na zwalczanie niemieckiej agentury oraz inwigilację własnych wojsk.

Zimna wojna W okresie zimnej wojny szczególnego znaczenia nabrała ochrona własnych służb przed penetracją. Szef kontrwywiadu CIA James Angleton w latach 1954–1974 prowadził poszukiwania radzieckiego „kreta”, opierając się głównie na zeznaniach zbiega z KGB Anatolija Golicyna. Działania te w znacznym stopniu zdominowały pracę służby kosztem operacji ofensywnych. Po stronie radzieckiej kontrwywiad wewnętrzny prowadził II Zarząd Główny KGB, a w NRD rozbudowany aparat bezpieczeństwa Stasi. Atmosferę nieufności w służbach Zachodu pogłębiło ujawnienie wieloletniej penetracji wywiadu brytyjskiego przez Kima Philby’ego i pozostałych członków piątki z Cambridge.

Kontrwywiad w Polsce II Rzeczpospolita mały|lewo|Pracownicy Biura Szyfrów, działającego w strukturach Oddziału II Sztabu Generalnego W II Rzeczypospolitej wywiad i kontrwywiad wojskowy prowadził Oddział II Sztabu Generalnego, potocznie nazywany „dwójką”. W jego strukturach działało Biuro Szyfrów, którego kryptolodzy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski pod koniec 1932 jako pierwsi złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma, a latem 1939 kopie maszyny i wyniki prac przekazano Francji i Wielkiej Brytanii.

Polska Ludowa Po II wojnie światowej kontrwywiad wojskowy realizował Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego (1944–1957), którego kadra wywodziła się w znacznej części z sowieckiego Smiersza, a w praktyce pełnił on funkcje policyjno-represyjne wobec żołnierzy. W 1957 jego zadania przejęła Wojskowa Służba Wewnętrzna, natomiast kontrwywiad cywilny prowadziły piony Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, ściśle współpracujące z radzieckim KGB.

III Rzeczpospolita Po 1989 aparat bezpieczeństwa zreorganizowano. Na mocy ustawy z 6 kwietnia 1990 utworzono Urząd Ochrony Państwa, w którym kontrwywiad cywilny prowadził Zarząd Kontrwywiadu, a Służba Bezpieczeństwa została rozwiązana. Kontrwywiad wojskowy prowadziły wówczas Wojskowe Służby Informacyjne. W 2002 w miejsce UOP powołano Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego jako cywilną służbę kontrwywiadu, a w 2006, w miejsce rozwiązanych Wojskowych Służb Informacyjnych, utworzono Służbę Kontrwywiadu Wojskowego. Współcześnie kontrwywiad cywilny w Polsce prowadzi Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowy Służba Kontrwywiadu Wojskowego.

Zobacz też

wywiad wojskowy kryptologia

Przypisy

! Kategoria:Służby specjalne