Szczep 23 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych „Pomarańczarnia”

23 Warszawska Drużyna Harcerska „Pomarańczarnia” im. Bolesława Chrobrego (obecnie Szczep 23 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Zuchowych „Pomarańczarnia” im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego) – warszawski szczep drużyn harcerskich związany z Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego. Współcześnie działa w ramach dwóch organizacji harcerskich: Związku Harcerstwa Polskiego i Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.

Pomarańczarnia należy do Unii Najstarszych Drużyn Harcerskich Rzeczypospolitej.

Nazwa Pierwotnie nazwa odnosząca się do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy działającej w przedwojennym warszawskim Gimnazjum im. Stefana Batorego, jednej z najstarszych drużyn harcerskich w Warszawie; od tej drużyny (przed wojną była to tylko drużyna męska) wywodzi się dziś całe środowisko harcerskie „Pomarańczarni”. Nazwa „Pomarańczarnia” datuje się od lipca 1929 roku, kiedy drużyna w czasie obozu nad Jez. Lusowskim koło Poznania przyjęła pomarańczowy kolor chust. Wcześniej drużyna używała czarnych chust. Kolor ten pozostał do dziś kolorem pomocniczym.

Historia Dwudziestolecie międzywojenne 1920–1924 mały|240px|Gmach Państwowego Gimnazjum im. Stefana Batorego (1927) Drużyna harcerska w Gimnazjum im. Stefana Batorego założona została w listopadzie 1920 przez Andrzeja Starzyńskiego, instruktora harcerskiego i nauczyciela gimnastyki. Funkcję przybocznego objął uczeń gimnazjum Lucjan Piętka, który był już wcześniej harcerzem w innej drużynie. Początkowo, w latach 1920-1923 drużyna nosiła numer 36. Patronem drużyny był Bolesław I Chrobry. Działalność w początkowych latach nie była intensywna. W 1922 odbył się pierwszy obóz drużyny w leśniczówce Kiełpiński Most w Borach Tucholskich. Po odejściu ze szkoły Andrzeja Starzyńskiego w 1923 funkcję drużynowego objął Leszek Dulęba. W 1924 drużyna na krótko zaprzestała działalności, co wywołane było przede wszystkim działaniami ówczesnego, niechętnego harcerstwu dyrektora Gimnazjum im. Stefana Batorego, Zdzisława Rudzkiego (bezpośrednim powodem był brak zgody dyrektora Rudzkiego na uczestnictwo harcerzy drużyny w Zlocie ZHP na Siekierkach i jamboree skautowym w Danii).

1925–1939 W wyniku starań Jerzego Hryniewieckiego, wspieranego przez Leszka Dulębę i Stanisława Herbsta, drużyna została reaktywowana w maju 1925, otrzymując numer 23, przy zachowaniu dotychczasowego patrona. W działaniach drużyny nastąpił okres powolnego wzrostu. Głównymi akcjami drużyny w czasie wakacji były obozy wędrowne, praca śródroczna utrzymywała się na średnim poziomie. Do grona funkcyjnych należeli m.in. Stanisław Werner i Stanisław Lewicki. Harcerzami drużyny byli w owym okresie m.in. Mirosław Ostromęcki, Władysław Pożaryski, Edward Szpilrajn i Witold Lutosławski. Pod koniec lat dwudziestych nastąpił skokowy wzrost liczebności drużyny i poziomu pracy harcerskiej. Było to związane z ogólnym rozwojem działalności ZHP w owym okresie; okolicznościami sprzyjającymi było odejście z Gimnazjum Batorego dyrektora Rudzkiego i jednoczesny wzrost poparcia dla harcerstwa ze strony rodziców harcerzy, wyrażający się m.in. w utworzeniu w 1930 KPH; nie bez znaczenia była też zmiana na funkcji drużynowego.

Od 1927 do 1932 funkcję drużynowego pełnił phm. Leszek Górski „Szupka”, tak jak i jego poprzednik Andrzej Starzyński będący nauczycielem gimnastyki w Gimnazjum Batorego. Przełomowym rokiem dla działalności drużyny był rok 1929. Odbyto pierwszy od 1923 obóz stały, zorganizowany nad jeziorem Lusowskim koło Poznania, w majątku gen. Dowbór-Muśnickiego (t.zw. obóz w Batorowie). Na obozie przyjęto pomarańczową barwę (przy utrzymaniu dotychczasowej barwy czarnej jako pomocniczej) i wprowadzono do umundurowania chusty w kolorze pomarańczowym. Bezpośrednio po obozie, w lipcu 1929 drużyna wzięła udział w II Zlocie Narodowym Harcerzy w Poznaniu (od udziału w tym Zlocie datuje się nazwa „Pomarańczarnia”), a następnie jeden zastęp drużyny kierowany przez Witolda Wernera udał się na III Światowe Jamboree Skautowe odbywające się w Birkenhead w Anglii. Do drużyny należało wówczas około 120 harcerzy. Działalność śródroczna była intensywna, co roku organizowano także obozy letnie i zimowiska. W maju 1931 odbyła się uroczystość poświęcenia sztandaru, ufundowanego staraniem harcerzy oraz KPH, zaprojektowanego przez druha Mariana Szymanowskiego. Poświęcenia sztandaru dokonał kapelan i były przewodniczący ZHP ks. hm. Jan Mauersberger, który następnie wraz z komendantem chorągwi hm. Władysławem Ludwigiem dokonał jego wręczenia na ręce drużynowego. Po odejściu z funkcji drużynowego Leszka Górskiego „Pomarańczanią” kierował tymczasowo Antoni Zieliński.

Od 1932 do 1937 drużyną kierował hm. Władysław Olędzki „Papa”, także nauczyciel w gimnazjum Batorego, wspierany w późniejszym okresie przez instruktorów – wychowanków 23 WDH, phm. Władysława Zozulińskiego i phm. Lechosława Zielińskiego; w latach 1937 i 1938 kolejno kierowali oni drużyną po odejściu Władysława Olędzkiego. Do starszyzny drużyny należeli także Leszek Dąbrowski, Janusz Siedlecki, Tadeusz Szlenkier i Edward Loth. Rozwój liczebny drużyny w połowie lat trzydziestych spowodował konieczność utworzenia w październiku 1936 Gniazda 23 WDH, przekształconego następnie (1938), po konflikcie z komendą Hufca Warszawa-Śródmieście, w Szczep 23 WDH. Utworzono drużyny specjalistyczne oraz gromadę zuchową. Część instruktorów prowadziła także pracę w środowisku młodszoharcerskim, przede wszystkim w szkole powszechnej nr 29 przy ul. Zagórnej 9 (m.in. Andrzej Bogusławski, Jan Bytnar „Rudy”). Przy Szczepie intensywnie działało KPH; jego kolejnymi przewodniczącymi byli prof. Wacław Werner, prof. Andrzej Tretiak i dr Edward Świderski. Lata trzydzieste to okres rozwoju działalności o profilu wodnym, głównie kajakarskim, pod kierownictwem m.in. phm. Zbigniewa Makowieckiego. Intensywna była także działalność o profilu radiowo-krótkofalarskim, prowadzona m.in. przez phm. Andrzeja Próchnickiego „Boba”, jednego z najbardziej popularnych i lubianych wśród harcerzy drużynowych Pomarańczarni. Podstawowy profil „topograficzny” reprezentowała drużyna kierowana przez phm. Stanisława Prowansa, a następnie, jako drużyna „starsza”, przez phm. Jana Lukasa i Tadeusza Zawadzkiego. Drużynę „przygotowawczą” dla młodszych harcerzy prowadził phm. Jan Jacek Kuna, a następnie hm. Jerzy Kozłowski.

W drugiej połowie lat trzydziestych „Pomarańczarnia” regularnie wydawała czasopismo „Gniazdo” (redaktorzy: Ryszard Pomirowski i Juliusz Demel). Bogata była także pozostała działalność kulturalna, m.in. wystawiano własną operę „La Scautia”, muzykę do której skomponował Witold Lutosławski, w drugiej połowie lat dwudziestych harcerz Pomarańczarni i uczestnik obozów wędrownych. Nieoficjalnym hymnem drużyny była pieśń „Cała Warszawa Dwudziestą Trzecią zna” do słów Stanisława Grocholskiego.

Część instruktorów i starszych harcerzy Pomarańczarni działała w innych drużynach harcerskich (często równocześnie z przynależnością do 23 WDH). Pewna liczba instruktorów i harcerzy należała także do utworzonego w 1932 Kręgu Św. Jerzego, który grupował osoby i środowiska zbliżone do Narodowej Demokracji. Instruktorzy wywodzący się z 23 WDH byli hufcowymi Pragi (Zdzisław Domaradzki), Woli (Antoni Zieliński) i Powiśla (Drewnowski), a phm. Andrzej Próchnicki, kontynuując pracę instruktorską w „Pomarańczarni”, pełnił funkcję namiestnika skautowego hufca Warszawa-Śródmieście.

Obóz nad rzeką Horyń w Nowym Uroczysku koło Janowej Doliny, w którym wzięło udział ponad 150 harcerzy, to okres największego rozwoju liczebnego drużyny. „Pomarańczarnia” wygrała wtedy obozowe współzawodnictwo z 16 WDH. Istniało także już wtedy silne środowisko przyjaciół drużyny, wywodzących się z byłych, lub aktywnych w innych środowiskach i niedziałających już w drużynie harcerzy i instruktorów Pomarańczarni. Środowisko to pod kierownictwem hm. Antoniego Zielińskiego, który ówcześnie pełnił funkcję hufcowego hufca Warszawa-Wola, zorganizowało w trakcie obozu własny spływ kajakowy. Pod koniec 1938 r. nastąpiła kolejna reorganizacja „Pomarańczarni”, w ramach której utworzono dwie drużyny, a stanowisko Komendanta Szczepu objął hm. Lechosław Domański „Zeus”, zastępując na tej funkcji phm. Lechosława Zielińskiego.

II wojna światowa Kampania wrześniowa 6 września 1939 część instruktorów i harcerzy 23 WDH wraz z licznymi instruktorami i harcerzami innych środowisk sformowała pod dowództwem hm. Lechosława Domańskiego tzw. harcerski batalion marszowy i opuściła Warszawę na apel płk. Umiastowskiego. 17 września batalion dotarł do Bugu i wobec inwazji sowieckiej został rozwiązany; jego członkowie w mniejszych grupach wracali do Warszawy. W czasie postoju w Chełmie Lechosław Domański zarządził podjęcie – po powrocie do Warszawy – działań konspiracyjnych w celu prowadzenia walki z okupantem.

W związku z wybuchem wojny niektórzy instruktorzy, byli instruktorzy i harcerze powołani zostali do wojska. Po walkach kampanii wrześniowej do niewoli niemieckiej dostali się m.in. Zbigniew Makowiecki i Jerzy Hryniewiecki, a także Andrzej Próchnicki (który zbiegł następnie z niewoli i w marcu 1940 przez Węgry dostał się do Francji). W czasie próby przedostania się na Zachód został schwytany i trafił następnie do łagru sowieckiego przyboczny 23 WDH Tadeusz Szlenkier. Pod Kaletami koło Sejn, w walkach z nacierającą w kierunku granicy litewskiej armią sowiecką, poległ były harcerz 23 WDH, Wacław Sieczkowski, oficer w 103 Pułku Szwoleżerów. 25 września 1939 w czasie bombardowania stolicy zginął także jeden z harcerzy drużyny młodszej, Jerzy Ambrożewicz.

Konspiracja Na spotkaniu odbytym w Warszawie w listopadzie 1939 grono instruktorów i starszych harcerzy 23 WDH podjęło decyzję o kontynuacji działalności w podziemiu oraz o uformowaniu podziemnej drużyny harcerskiej (pod kierownictwem Jerzego Kozłowskiego i Mirona Zachert-Okrzanowskiego) oraz kręgu starszoharcerskiego (pod kierownictwem Tadeusza Zawadzkiego, a później Andrzeja Długoszowskiego). Poszukiwano kontaktów z organizacjami podziemnymi, m.in. Tadeusz Zawadzki przystąpił wraz z gronem harcerzy i instruktorów do działania w ramach Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej; po jej opuszczeniu na przełomie 1939/40 włączyli się w struktury ZWZ i Szarych Szeregów. Z kręgu starszoharcerskiego, od 1941 nazywanego I Wojenną Pomarańczarnią, wywodziło się wielu instruktorów Szarych Szeregów i żołnierzy Grup Szturmowych, m.in. Batalionu „Zośka”. Harcerzami „Pomarańczarni” byli najsłynniejsi później w powszechnej opinii bohaterowie Szarych Szeregów Tadeusz Zawadzki, Jan Bytnar i Aleksy Dawidowski (por. Akcja pod Arsenałem). Szeroka popularność historii wojennej Pomarańczarni, jej czołowych postaci i ich losów, wynikała z faktu, że akcje bojowe jej harcerzy opisane zostały w połowie 1943 przez Aleksandra Kamińskiego w Kamieniach na szaniec.