thumb|250px|Logo UNESCO Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego (ang. Convention on the Protection of the Underwater Cultural Heritage) – umowa międzynarodowa, która wyznacza zasady prowadzenia ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, ustanawia szczegółowy system współpracy międzynarodowej oraz reguły badań nad dziedzictwem podwodnym. Pierwszy kompletny akt prawa międzynarodowego w zakresie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego. Uchwalona przez UNESCO podczas 31. sesji w Paryżu w 2001 roku, weszła w życie z dniem 2 stycznia 2009 roku. Spisana w językach autentycznych angielskim, arabskim, chińskim, francuskim, hiszpańskim i rosyjskim, depozytariuszem jest Dyrektor Generalny UNESCO.

Do lipca 2021 roku Konwencję przyjęły lub ratyfikowały 63 państwa. Polska złożyła dokument ratyfikacyjny 17 maja 2021 r.

Podwodne dziedzictwo kulturowe

Konwencja (Art.1) definiuje podwodne dziedzictwo kulturowe jako „wszelkie ślady egzystencji ludzkiej mające charakter kulturowy, historyczny lub archeologiczny, które pozostawały całkowicie lub częściowo pod wodą, okresowo lub stale, przez co najmniej 100 lat” wraz z ich kontekstem archeologicznym i przyrodniczym, w tym stanowiska, budowle, artefakty i szczątki ludzkie; statki, samoloty a także inne środki transportu lub ich części, ładunki lub inna zawartość oraz obiekty o charakterze prehistorycznym.

Wraki Na dnie morskim spoczywa ok. 3 miliony wraków, a ich stan zależy od panujących warunków. Wiele z nich może dostarczyć cennych informacji na temat życia na statkach. We wrakach często zachowały się przedmioty codziennego użytku czy dzieła sztuki, np. Młodzieniec z Antykithiry. Wraki o największym znaczeniu historycznym to m.in.: wrak RMS Titanic wraki Wielkiej Armady wraki floty Kubilaj-chana wraki statków Krzysztofa Kolumba wraki hiszpańskich galeonów pływające do Ameryki wrak starożytnego okrętu u wybrzeża Andikitiry, na którym znaleziono mechaniczny przyrząd do obliczania pozycji ciał niebieskich wraki statków zatopionych celowo by uniemożliwić przepłyniecie przez strategiczne rzeki, zatoki czy kanały: HMS Thetis, HMS Iphigenia i HMS Intrepid – zatopione podczas walk na wodach Zeebrugge w 1918 roku. wraki pięciu statków wikingów zatopione koło Skuldelev w Roskilde Fjord w X wieku, by chronić Roskilde bariera z 20 wraków szwedzkich statków zatopionych w 1715 roku u wybrzeży Rugii wraki samolotów: wrak Lockheed P-38 Lightning u wybrzeża wyspy Frioul, niedaleko Marsylii – maszyna Antoine’a de Saint-Exupéry’ego

Zatopione budowle Wiele starożytnych budowli i osad jest obecnie pod wodą – w wodach przybrzeżnych Morza Śródziemnego znajduje się ok. 150 zatopionych miast i struktur portowych. Podwodne ruiny o największym znaczeniu historycznym to m.in.: pozostałości latarni morskiej na Faros i pałacu Kleopatry u wybrzeży Aleksandrii Pawlopetri – zatopione miasto u wybrzeży południowej Lakonii w Grecji część indyjskiego kompleksu Mahabalipuram wpisanego w 1984 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO stanowisko w Dwarce – ruiny starożytnego portu, świątyń i osad Port Royal na Jamajce – stolica Jamajki w latach 1655–1692, zatopiona wskutek trzęsienia ziemi w 1692 roku ruiny Santa Fe la Vieja w Argentynie Bulverket – pozostałości średniowiecznych drewnianych fortyfikacji w Tingstädeträsk na Gotlandii pozostałości fenickiej bazy marynarki w Kartaginie z ok. 814 p.n.e.

Podwodne dziedzictwo obejmuje również artefakty i ślady życia ludzkiego w jaskiniach takich jak: położona 37 m pod wodą Jaskinia Cosquera, gdzie znaleziono ponad 177 podobizn zwierząt lądowych i morskich oraz 65 odcisków rąk ludzkich z okresu pomiędzy 27 tys. a 13 tys. p.n.e. Chichen Itza Cenote w Meksyku, gdzie znaleziono wiele przedmiotów obrzędowych oraz szczątki rytualnych ofiar ludzkich z okresu kultury Majów

W 2014 roku podwodne dziedzictwo z okresu I wojny światowej (10 tys. wraków) zostało objęte ochroną zgodnie z zasadami konwencji.

UNESCO nie prowadzi odrębnej listy podwodnego dziedzictwa kulturowego.

Zapisy „Konwencji o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego” Konwencja jest pierwszym kompletnym aktem prawa międzynarodowego w zakresie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego.

Tekst Konwencji liczy 35 artykułów i Aneks z 36 regułami postępowania wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego:

Preambułę Konwencji otwiera zapis o tym, że podwodne dziedzictwo kulturowe jest integralną częścią dziedzictwa kulturowego ludzkości, a obowiązek jego ochrony i zachowania spoczywa na wszystkich krajach. Dalej podkreślono wagę badań naukowych i edukacji dla ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego i zwrócono uwagę na publiczne prawo do korzystania z podwodnego dziedzictwa kulturowego w sposób odpowiedzialny i nieinwazyjny. Podkreślono, że podwodne dziedzictwo kulturowe zagrożone jest w wyniku nieuprawnionych działań podejmowanych wobec niego, z czego wynika potrzeba silniejszych mechanizmów zapobiegawczych. Wyrażono zaniepokojenie rosnącą eksploatacją podwodnego dziedzictwa kulturowego dla celów komercyjnych i stwierdzono konieczność poprawy efektywności ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ, bądź – jeśli to konieczne dla celów naukowych lub konserwatorskich – pieczołowitego wydobywania podwodnego dziedzictwa kulturowego. Wyrażono przekonanie, że współpraca pomiędzy krajami, międzynarodowymi organizacjami, instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami profesjonalnymi, archeologami i nurkami jest niezbędna dla ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego.

Artykuł 1 definiuje pojęcie „podwodne dziedzictwo kulturowe” jako „wszelkie ślady egzystencji ludzkiej mające charakter kulturowy, historyczny lub archeologiczny, które pozostawały całkowicie lub częściowo pod wodą, okresowo lub stale, przez co najmniej 100 lat” wraz z ich kontekstem archeologicznym i przyrodniczym. Z definicji wyłączono rurociągi, kable a także inne instalacje będące w użyciu. Artykuł wprowadza również rozróżnienie na „działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe” i „działania przypadkowo naruszające podwodne dziedzictwo kulturowe”.

Artykuł 2 określa cele i główne zasady postępowania z podwodnym dziedzictwem kulturowym, nakładając na strony konwencji obowiązek współpracy i ochrony dziedzictwa zgodnie z postanowieniami Konwencji. Zachowanie podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ jest priorytetem, a wydobyte podwodne dziedzictwo kulturowe ma być przechowywane, konserwowane i zarządzane w sposób zapewniający jego długoterminowe zachowanie. Eksploatacja podwodnego dziedzictwo kulturowego w celach komercyjnych zostaje zakazana. Państwa-Strony Konwencji zapewnią, że właściwy szacunek będzie okazywany wszelkim szczątkom ludzkim w wodach morskich. Państwa-Strony będą promować odpowiedzialny i nieniszczący dostęp do podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ w celu jego obserwacji czy dokumentacji.

Artykuł 4 stwierdza, że prawo ratownictwa i prawo „znaleźnego” nie będą mieć zastosowania wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego. Wyjątkiem będą sytuacje, w których będzie to dozwolone przez kompetentne władze i w pełnej zgodności z Konwencją, i będzie się to wiązało z zapewnieniem, że jakiekolwiek wydobycie podwodnego dziedzictwa kulturowego będzie miało na celu jego maksymalną ochronę. Oznacza to, że w stosunku do podwodnego dziedzictwa kulturowego nie może mieć zastosowania Międzynarodowa Konwencja o Ratownictwie Morskim.

Artykuł 5 dotyczy działań przypadkowych, które mogłyby naruszyć podwodne dziedzictwo kulturowe, np. pogłębiania dna portów, połowu ryb, czy układania podwodnych instalacji. Zobowiązuje każde Państwo-Strona Konwencji do użycia wszelkich środków pozostających w jego dyspozycji do zapobiegania takim działaniom lub do złagodzenia ich negatywnych skutków.

Artykuł 7 stypuluje, że w strefie morza, w której Państwa-Strony Konwencji dysponują jurysdykcją, mają wyłączne prawa regulowania wszelkich działań podejmowanych wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego. Podobny przepis (Artykuł 8) dotyczy jurysdykcji państw-sygnatariuszy w strefie tzw. morza przyległego (strefie przyległej do granicy zewnętrznej morza terytorialnego – do granicy państwa). Państwa-Strony będą wymagały, aby zapisy Konwencji były stosowane w odniesieniu do podwodnego dziedzictwa kulturowego spoczywającego w tych strefach morza. Państwa-Strony zobowiązują się również do informowania innych państw mających związki kulturowe i historyczne z odkrytymi obiektami o dokonanych odkryciach podwodnego dziedzictwa kulturowego w tych strefach morza.

Artykuły 9 i 10 dotyczą sposobu zapewnienia ochrony podwodnemu dziedzictwu kulturowemu w wyłącznej strefie ekonomicznej i na szelfie kontynentalnym Państw-Stron. Państwa-Strony Konwencji będą wymagać od swoich obywateli i statków pływających pod ich banderą informowania stosownych władz o odkryciach podwodnego dziedzictwa kulturowego i działaniach planowanych wobec tego dziedzictwa. W odniesieniu do takich odkryć i działań w wyłącznej strefie ekonomicznej lub na szelfie kontynentalnym innego Państwa-Strony przewiduje się dodatkowo obowiązek informowania tego państwa. Każde Państwo-Strona może złożyć oświadczenie w stosunku do innego Państwa-Strony, w wyłącznej strefie ekonomicznej którego znajduje się podwodne dziedzictwo kulturowe, o swoim życzeniu bycia konsultowanym w kwestii zapewnienia efektywnej ochrony temu dziedzictwu. Taka deklaracja musi być oparta na dającej się zweryfikować więzi kulturowej lub historycznej z danym obiektem. Państwo-Strona, w którego wyłącznej strefie ekonomicznej lub na którego szelfie kontynentalnym znajduje się podwodne dziedzictwo kulturowe, ma prawo zakazać lub zezwolić na jakiekolwiek działania nakierowane na to dziedzictwo. Rozpatrując takie przypadki Państwo-Strona podejmie konsultacje z innymi Państwami-Stronami, które wyraziły takie życzenie, podejmując jako „państwo koordynujące” działania ochronne i ewentualnie niezbędne wstępne badania naukowe.

Artykuły 11 i 12 dotyczą ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w tzw. Obszarze (na „morzu otwartym”). Państwa-Strony Konwencji ponoszą odpowiedzialność za działania podejmowane przez ich obywateli i statki pływające pod ich banderą i będą wymagać zgłaszania do swoich kompetentnych władz wszelkich odkryć i działań planowanych wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego w Obszarze. Państwa-Strony zgłoszoną do nich informację będą przekazywać Dyrektorowi Generalnemu UNESCO i Sekretarzowi Generalnemu Międzynarodowej Organizacji Dna Morskiego (ang. International Seabed Authority, ISA). Dyrektor Generalny UNESCO przekaże te informacje wszystkim Państwom-Stronom. Każde Państwa-Strona może na ręce Sekretarza Generalnego UNESCO złożyć deklarację życzenia bycia konsultowanym w zakresie zapewnienia efektywnej ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, przy czym deklaracja ta musi być oparta na dającym się udowodnić związku kulturowym czy historycznym z danym obiektem czy stanowiskiem. Dyrektor Generalny UNESCO zaprosi wszystkie Państwa-Strony, które złożyły takie deklaracje, do konsultacji w sprawie zapewnienia najlepszej ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w Obszarze i wyznaczy państwo, które będzie pełniło funkcję koordynatora. Jeśli to konieczne, każde Państwo-Strona może jeszcze przed konsultacjami podjąć praktyczne działania zapobiegawcze, aby zapewnić bezpieczeństwo dziedzictwu kulturowemu w Obszarze. Państwo koordynujące może wydawać stosowne zezwolenia na działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe w Obszarze, jak również podejmować niezbędne wstępne badania naukowe, informując o ich rezultatach niezwłocznie Dyrektora Generalnego UNESCO. We wszystkich tych działaniach państwo koordynujące będzie działało w imieniu Państw-Stron Konwencji, kierując się dobrem ludzkości.