Mokosz – bogini słowiańska. Według rekonstrukcji etymologicznej, Mokosz była boginią ziemi, wód i płodności, a później, według większości badaczy, była odzwierciedlana w bylinach i zamowach jako Matka Ziemia Wilgotna. Innej rekonstrukcji dokonano na podstawie etnografii: pod koniec XIX wieku na Rosyjskiej Północy odnotowano takie nazwy kikimory jak Mokusza lub Mokosza. Zbieżność tę tłumaczy fakt, że kikimora jest zdemonizowaną wersją bogini, a poprzez zbliżenie między nimi badacze przedstawili Mokosz jako boginię miłości i narodzin, mającą związek z nocą, księżycem, przędzeniem, hodowlą owiec i gospodarką kobiet. Przędzenie było zajęciem różnych europejskich bogiń losu, co doprowadziło do scharakteryzowania Mokoszy jako bóstwa kontrolującego los. Ta rekonstrukcja nie zgadza się z danymi dotyczącymi jej etymologii, z których wynika, że funkcja przędzenia nie mogła być główną.
Drewniany posąg Mokoszy wraz z innymi bóstwami został ustanowiony przez księcia Włodzimierza Wielkiego w 980 r. na jednym ze wzgórz Kijowa. Wydarzenie to zostało określone przez część historyków jako przejaw pogańskiej reformy Włodzimierza, ale inni badacze zaprzeczają, że taka reforma została przeprowadzona, a kwestia jej istnienia jest we współczesnej nauce dyskusyjna. Po rozpoczęciu chrztu Rusi w 988 r. posągi bóstw zostały zniszczone. Mokosz jest wspominana w różnych Słowach i Naukach przeciwko pogaństwu razem z wiłami, ale nie jest w nich w żaden sposób opisana.
W nauce rozpowszechniła się opinia, że kult Mokoszy przeszedł na ludowo-chrześcijańską Paraskiewę Piatnicę, związaną z wodą i przędzeniem. Ze względu na tę identyfikację piątek zaczęto uważać za dzień poświęcony bogini i wysnuto wniosek o popularności Mokoszy wśród kobiet w czasach chrześcijańskich. W późniejszych badaniach pomysł zbliżenia z Paraskiewą jest krytykowany, ponieważ związek Paraskiewy z przędzeniem, wodą i piątkiem ma raczej chrześcijańskie niż pogańskie korzenie.
Słowiańska wersja teorii mitu podstawowego, oparta na różnych danych etnograficznych i lingwistycznych, przedstawia Mokosz jako żonę Peruna. Zdradza go ona z Welesem, przez co Perun zabija dzieci Mokoszy. Sama teoria nie została w pełni uznana w nauce. Odrzucono również przypuszczenia, że Mokosz jest przedstawiona na Idolu ze Zbrucza i na północnorosyjskich haftach z XIX wieku. Teoria archeologa Borisa Rybakowa, że pierwotnie imię bogini brzmiało Makosz, nie została poparta przez innych badaczy.
Imię i charakterystyka thumb|Imię Mokoszy oznacza połączenie ziemi z wodą, żyzną wilgoć. „” Fiodora Wasiljewa, 1872 W tekstach staroruskich imię bogini zapisane jest jako Mokošĭ (), Mokŭšĭ () – w dawnych tekstach majuskuły nie używano. Według Olega Trubaczowa forma powstała poprzez wtórną adideację i *kъšь ‘los’. Gramatycznie teonim Mokosz należy do rodzaju żeńskiego, z czego wnioskuje się, że bóstwo było konkretnie boginią. W starszych opracowaniach i późniejszych kronikach może pojawiać się jako bóstwo płci męskiej, ale ten wariant jest drugorzędny w stosunku do oryginału. Według najbardziej uzasadnionej etymologii teonim został utworzony metodą sufiksalną z prasłowiańskiego rdzenia *mok- oznaczającego ‘mokry’ z przyrostkiem *-ošь jak np. słowo pustosz. Władimir Toporow i Wiaczesław Iwanow komentują, że etymologia ta jest “niepodważalna”, rozumiejąc jej imię jako ‘Mokra’. Pierwszym, który wysunął taką etymologię, był Vatroslav Jagić, który uważał, że teonim był tłumaczeniem lub również amplifikacją greckiego słowa malakija, a zatem Mokosz była fikcją literacką. Toporow, Iwanow i Max Vasmer uważają stanowisko Jagicia za fałszywe.
Michał Łuczyński uważa, że teonim mógł pojawić się dopiero po III w. n.e. ze względu na występującą w nim dźwięk [š], który powstała w językach słowiańskich w ramach pierwszej palatalizacji. Imię bogini wywodzi od niezachowanego rzeczownika *mokošь o znaczeniu ‘ktoś/coś mokrego’, ponieważ przyrostek *-ošь tworzy nazwy nosicieli cech, a ten rzeczownik wywodzi dokładnie od v-tematycznego *moky ( *mokъve) ‘mokre miejsce, błoto’ ( pol. mokwa, ukr. ) i porównuje imię Mokosz do innych imion zakończonych na -osz wywodzących się od v-tematycznych słów o znaczeniu topograficznym, np. stpol. Bagosz (< ), Narosz (< *nary). W związku z tą etymologią uznaje Mokosz za boginię “pluwialną o cechach uranicznych”. Podobnie rozumie teonim jako wywodzący się od słowa oznaczającego ‘wilgotne, bagniste miejsce’. Łuczyński, Toporow i Iwanow uważają, że teonim Mokosz jest jedynie późniejszym epitetem zastępującym pierwotne nieznane imię bóstwa. Etymologia jest porównywana przez Iwanowa i Toporowa z litewskim makusyti ‘chlupać’, ‘chodzić po błocie’; makasyne ‘breja’, ‘błoto’, ‘mieszanina’, ‘bałagan’.
Vasmer, a także wielu współczesnych badaczy uważa Mokosz za boginię płodności, wód i ziemi, co zbliża ją do późniejszej, często wspominanej w bylinach i zamowach Matki Ziemi Wilgotnej. Historyk Aleksander Gieysztor komentuje, że pogląd o związku z Matką Ziemią Wilgotną podziela większość badaczy. Interpretacja ta nie jest bezdyskusyjna. Staroruskie teksty i dane etnograficzne nie dostarczają mocnych argumentów za utożsamianiem Mokoszy z Matką Ziemią. Łuczyński i religioznawca Oleg Kutariew odrzucają korelację Mokoszy z Matką Ziemią. Według propozycji Łuczyńskiego, Mokosz była urańską boginią deszczu. Mokijenko i Łowmiański również sugerują związek z deszczem, co może mówić o związku Mokoszy z Perunem.
Językoznawca Andriej Zalizniak i religioznawca Andrzej Szyjewski zbliżyli Mokosz do irańskiej Anahity, gdyż ta ostatnia również nazywana jest ‘Mokrą’, ‘Rozlewną’. W podobny sposób filolog Nikołaj Zubow łączy ją ze scytyjską boginią ziemi i wody Api. Na podstawie zbliżenia z Anahitą Toporow i Iwanow przypisują Mokoszy funkcję prokreacji i uważają boginię Żywę za jej „wyższą hipostazę“, przeciwną do „niskiej hipostazy“, czyli Mokoszy.
Celtolog Kałygin Wiktor zbliżył Mokosz do irlandzkiej bogini Machy, jego zdaniem pierwotnie bogini płodności. Podniósł teonim Macha do *mokosiā, który „dokładnie odpowiada imieniu słowiańskiej bogini Mokosz”. Ta etymologiczna zbieżność jest wspierana przez językoznawcę Václava Blažka. Religioznawca Patrice Lajoye zwraca uwagę na fakt, że Mokosz i Macha mają szereg cech wspólnych. Teonim Macha jest związany z następującymi apelatywami: stirl. macha ‘wybieg dla krów, plac udojowy lub pole’, machaire ‘duże pole lub równina’, które powstały po spirantyzacji [k] trzech możliwych form praceltykich o znaczeniu ‘równina’: *MakViā, *MakVviā, *MakVsiā, gdzie V to celtyckie [a] lub [o]. Celtolog Garrett Olmsted wywodzi teonim Machy z innej formy pracelt. *magos ‘równina, pole’. Wspólnym znaczeniem semantycznym dla Machy i Mokoszy może być ‘wilgotna gleba’, co prowadzi do znaczeń ‘pole, łąka’ z jednej strony i ‘nimfa wodna’, ‘wróżka’ lub ‘bogini płodności’ z drugiej. Macha była rozumiana przez Irlandczyków jako trójfunkcyjna bogini: jako jasnowidz, wojownik i gwarant dobrobytu. Mokosz, w przeciwieństwie do Machy, nie była wojowniczką, ale od XVI wieku jej imię było używane jako określenie czarownic i uzdrowicieli, wskazując na możliwą funkcję prorokini. Irlandzka mitologia opowiada o owdowiałym wieśniaku, Cruinniucu, do którego pewnego dnia przybyła Macha pod postacią pięknej dziewczyny i bez słowa zaczęła opiekować się jego domem. Zaszła w ciążę z Cruinniucem i od tego momentu w ich domu panował dobrobyt. Później, w wyniku złamania nakazu, Macha mówi Cruinniucowi, że złamał umowę, więc opuszcza go i przeklina miejscowych mężczyzn, aby doświadczali bólów porodowych przez pięć dni i cztery noce przez dziewięć pokoleń. Ten pogląd na Macha jako wróżkę domową koreluje z danymi etnograficznymi o Mokoszy jako duchu domowym.
Przestarzałe i wątpliwe etymologie Slawista wysunął hipotezę pochodzenia teonimu na podstawie paraleli z językami bałtyckimi. Jego zdaniem teonim Mokosz ma odpowiednik w języku litewskim w słowach makstýti ‘tkać’; mèksti ‘robić na drutach’; mãkas ‘torebka’, związany z rosyjskim ‘woreczek, torebka’, a zatem w języku prasłowiańskim teonim pochodzi od *mokos- ‘przędzenie’, ‘tkanie’. Toporow i Iwanow, będący zwolennikami etymologii wilgoci, “rehabilitują” etymologię Iljinskiego, widząc związek w litewskich rdzeniach w słowach mazgas ‘węzeł’; megzti ‘robić na drutach’, ‘wiązać’ z mazgoti, ‘prać’. ESSJa i Martin Pukanec nazywają etymologię Iljinskiego hipotetyczną.
Boris Rybakow uważał Makosz za bardziej poprawny odczyt imienia bogini, dzieląc teonim na dwie części: ma- i -kosz, gdzie ma- było skrótem od matka, zbliżając się do pewnej kreteńsko-mykeńskiej bogini o imieniu Ma u ludu bardzo odległego od Słowian. Drugą część -kosz rozumiał jako staroruskie słowo oznaczające ‘los’. Rybakow tłumaczy więc ten teonim jako ‘Matka szczęśliwego losu’, utożsamiając ją z boginią losu, a także jednocześnie jako ‘Matka dobrych zbiorów’, ponieważ w koszu można było umieścić owoce, dodając, że Mokosz jest również boginią płodności, a także ‘Matką szczęścia’, ponieważ jego zdaniem zbiory są szczęściem. Leo Klejn, który trzyma się rekonstrukcji Mokosz jako bogini pracy kobiet, w szczególności przędzenia, krytykuje Rybakowa, zauważając, że takie funkcje nie są niczym poparte. Krytykowana jest również etymologia: matka może być skracana do ma głównie w języku dzieci. Klejn zwraca uwagę, że w języku rosyjskim słowa złożone są konstruowane inaczej: rzeczownik główny stoi na końcu, a słowo określające na początku, i podaje takie przykłady jak Bogo-matierʹ i Daż-bog, a zatem nazwa powinna brzmieć Koszma. Słowo to rzeczywiście występuje w języku rosyjskim, ale jest pochodzenia tatarskiego. Sama forma zapisu Makosz nie jest standardowa w kronikach, w przeciwieństwie do Mokosz. ESSJa, Toporow, Iwanow odrzucają etymologię Rybakowa.
Według Nikołaja Gałkowskiego nazwa Mokosz została zapożyczona z nieznanego źródła. uważał, że imię pochodzi od etnonimu ludu ugrofińskiego, Moksza, części Mordwinów, co jego zdaniem wyjaśnia, dlaczego Włodzimierz I Wielki musiał ustanowić posągi słowiańskich bogów: bogowie panteonu Włodzimierza byli pochodzenia niesłowiańskiego, gdzie Perun miał zostać sprowadzony ze Skandynawii jako osobisty bóg Rurykowiczów, a inni bogowie ustanowieni przez Włodzimierza, tacy jak Mokosz, byli bogami ludów sąsiadujących ze Słowianami, których posągi zostały ustanowione przez Włodzimierza w celu scentralizowania jego władzy. Aniczkow porównywał z imieniem bogini fińskie toponimy, takie jak Moksza, która jest prawym dopływem Oki, Ropsza, Szapsza, Kapsza, Kidieksza. Z kolei Viljo Mansikka uważał, że Mokosz wywodzi się od fińskiego demona Moksza. Henryk Łowmiański, który nie miał wątpliwości co do słowiańskiej etymologii, uznaje demona Moksza za najprawdopodobniej pożyczkę od Słowian, lub że podobieństwo brzmieniowe jest przypadkowe; Gieysztor także uznał demona za pożyczkę. Późniejsi badacze Nikołaj Mokszyn i Zubow zaprzeczyli ugrofińskiemu pochodzeniu Mokoszy. Toporow, Iwanow i ESSJa podzielają podobny punkt widzenia. Michaił Wasiljew uważa, że związek z fińskim etnonimem Moksza jest przypadkowy, podczas gdy sama „przynależność Mokoszy do słowiańskiego pogaństwa jest niepodważalna”.
Etymologie z sanskryckiego , ‘bogaty’, ‘szlachetny’, lub, według Natalji Gusiewej, moksza, ‘wyzwolenie’, ‘śmierć’, wydają się wątpliwe. Związek ze starogreckim , ‘pożądliwy’, ‘gwałtowny’, ze starolitewskim kekše ‘prostytutka’, awestyjskim maekantis ‘sok drzewny’ także. Trackie pochodzenie Mokoszy jest również wątpliwe. Gieysztor nazwał etymologię Vittore Pisaniego, który uważał teonim za słowo złożone z korzeni mot- ‘motać’ i -kos ‘obfitość’, “niewiarygodną”.
Onomastyka thumb|left|Kropiatka w języku słoweńskim nazywana jest także mokoš, a w rosyjskich gwarach , dosł. ‘czarcia kura’ thumb|Współczesny herb miejscowości Mokošín w Czechach, której nazwa może pochodzić od imienia Mokoszy