thumb|Grób Wojciecha Żukrowskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach Wojciech Żukrowski (ur. 14 kwietnia 1916 w Krakowie, zm. 26 sierpnia 2000 w Warszawie) – polski prozaik, poeta, reportażysta, eseista, krytyk literacki, scenarzysta filmowy, poseł na Sejm PRL VI, VII, VIII i IX kadencji. Budowniczy Polski Ludowej.
Życiorys Syn Zygmunta. W 1936 zdał maturę w Gimnazjum Zana w Pruszkowie. W tym samym roku zadebiutował na łamach „Kuźni Młodych” jako prozaik i publicysta. W latach 1936–1937 odbył jednoroczną służbę wojskową w Wołyńskiej Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu. W 1937 rozpoczął studia na Wydziale Prawa UJ, zgodnie z życzeniem swego ojca, prawnika i ekonomisty, jednak już w 1938 przeniósł się na Wydział Humanistyczny UJ na polonistykę. Po wybuchu wojny kontynuował studia na tajnych kompletach. Po wojnie ukończył filologię polską na Uniwersytecie Wrocławskim. Pracę magisterską napisał pod kierunkiem profesora Tadeusza Mikulskiego (tytuł pracy: Próba systematyki budowy schematów obrazu batalistycznego). Jako poeta zadebiutował w 1941 na łamach konspiracyjnego „Miesięcznika Literackiego”, którego nakładem opublikował swój zbiór wierszy pod tytułem Rdza. Oprócz powieści, opowiadań i utworów poetyckich Wojciech Żukrowski pisał także scenariusze, dialogi do filmów (np. Ogniem i mieczem czy Potop według Henryka Sienkiewicza).
Był uczestnikiem kampanii wrześniowej. W bitwie pod Różanem w 1939 został ranny. W czasie okupacji należał do organizacji konspiracyjnej Unia. Był oficerem AK – walczył w zgrupowaniu „Żelbet” jako dowódca. Działacz podziemia kulturalnego. W latach 1939–1945 pracował w kamieniołomach na Zakrzówku w Krakowie. Wraz z Karolem Wojtyłą pracowali w kamieniołomie Solvay. Przyjaźń z przyszłym papieżem przetrwała aż do śmierci pisarza. Wojciech Żukrowski był na ingresie Jana Pawła II w Rzymie. Prowadzili ożywioną korespondencję. Ostatni list Jana Pawła II jest opublikowany w książce wspomnieniowej o pisarzu wydanej w 2008: Wojciech Żukrowski we wspomnieniach córki i przyjaciół. Podczas pogrzebu na Warszawskich Powązkach ówczesny prezes ZLP, Piotr Kuncewicz, odczytał telegram przesłany na jego ręce przez papieża Jana Pawła II.
W latach 1945–1947 jako oficer ludowego Wojska Polskiego dowodził 4. Samodzielnym Batalionem Samochodowo-Transportowym – jednostką specjalną pozostającą do dyspozycji wojewody katowickiego, generała Aleksandra Zawadzkiego. Fabularną wersję wydarzeń tego okresu przedstawiał Żukrowski w powieści Skąpani w ogniu (1961, ekranizacja 1963), a wspomnienia z tego okresu można znaleźć w książce Zsyp ze śmietnika pamięci (wyd. 2002). Uczestniczył w zwalczaniu oddziałów Werwolfu w lasach koło Prudnika. Po ujawnieniu AK-owskiej przeszłości został wydalony z wojska i zdegradowany. W 1947 przeniósł się z żoną, którą poślubił w 1945, do Wrocławia. W 1951 przeprowadził się do Warszawy, na odbudowany po wojnie Mariensztat. W latach 1953–1954 przebywał w Wietnamie i Chinach jako korespondent wojenny.
W okresie 1953–1956 jego książki były na indeksie jako katolickie i reprezentujące nurty burżuazyjne; nie wznawiano Porwania w Tiutiurlistanie i Piórkiem flaminga. Krytyk literacki Lesław Bartelski opisał ten okres następująco:
W latach 1956–1959 pracował jako radca ambasady PRL w Nowym Delhi w Indiach. Beletrystycznie przedstawił ten pobyt w powieści politycznej Kamienne tablice oraz opowiadaniach humorystycznych Wędrówki z moim Guru. W 1961 przebywał w Laosie. Rezultatem pobytu jest reportaż pt. W królestwie miliona słoni.
Był długoletnim felietonistą miesięcznika „Widnokręgi”, recenzentem i komentatorem piszącym do dwutygodnika „Nowe Książki”, publikował także na łamach tygodnika „Świat”. Był działaczem Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju, w latach 1982–1988 przewodniczący polskiej sekcji IBBY (International Board of Books for Young People). W latach 1986–1989 pełnił funkcję prezesa Związku Literatów Polskich, członek PEN Clubu.
W 1964 podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko listowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy, zorganizowanej kampanii, oczerniającej Polskę Ludową„Dziennik Polski”, rok XX, nr 111 (6303), 12 maja 1964, s. 2.. W 1968 członek Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu„Trybuna Robotnicza”, nr 133 (7571), 5 czerwca 1968, s. 2. oraz Komitetu Honorowego obchodów 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika„Urania”, miesięcznik Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, nr 3, marzec 1969, s. 84..
W latach 1972–1989 był posłem na Sejm z okręgu Chorzów (bezpartyjny). W latach 1983–1989 był przewodniczącym Krajowej Rady Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Wieloletni członek Rady Naczelnej oraz Zarządu Głównego organizacji kombatanckiej ZBoWiDNowe władze ZBoWiD, „Głos Słupski”, nr 251, 22 września 1969, s. 1–2.. W 1983 został także członkiem Rady Krajowej PRON„Trybuna Robotnicza”, nr 109 (12 961), 10 maja 1983, s. 6.. W maju 1985 powołany w skład prezydium Rady Naczelnej ZBoWiDWierni tradycjom walki o wolność i demokrację – wierni Polsce Ludowej, „Trybuna Robotnicza”, nr 104, 6 maja 1985, s. 1–2.. W latach 1988–1990 członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Był także członkiem Ogólnopolskiego Komitetu Grunwaldzkiego (1986–1989), członkiem Społecznego Komitetu Odnowy Starego Miasta Zamościa (1986–1988) oraz członkiem prezydium Rady Obywatelskiej Budowy Pomnika Szpitala Centrum Zdrowia Matki Polki (1983–1988)„Dziennik Łódzki”, nr 104 (10320), 27–29 maja 1983, s. 5..
W 1981 roku publicznie poparł generała Wojciecha Jaruzelskiego i wprowadzenie stanu wojennego. W środowiskach warszawskiej solidarnościowej inteligencji organizowano wtedy akcje protestacyjne i zwracano Wojciechowi Żukrowskiemu jego książki.
Życie prywatne Syn Zygmunta. Od września 1945 był żonaty z Marią z domu Woltersdorf. Jego córką jest Katarzyna Żukrowska – ekonomistka, politolog, specjalistka stosunków międzynarodowych.
Pochowany wraz z żoną na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A3-tuje-3-50)Wyszukiwarka grobów w Warszawie..
Opinie o pisarzu i jego twórczości Lesław Bartelski w publikacji pt. Żukrowski (1970) przedstawia ważniejsze utwory, kompletną bibliografię i tłumaczenia prozy W. Żukrowskiego. Zygmunt Lichniak przedstawia literaturę Żukrowskiego w kolejnych monografiach Obrachunki ze współczesnością (1955) oraz Dookoła Wojtka (1963). Kazimierz Wyka pisał o Żukrowskim w swym „Pograniczu powieści” (1948), a R. Matuszewski w Literaturze po wojnie (1950).
Stefan Melkowski opracował portret pisarza, wydany następnie w serii Portrety współczesnych pisarzy polskich pt. Wojciech Żukrowski (1985). W jednym z rozdziałów tej książki, zatytułowanym „Zmagania z doktryną”, pisze:
Początek zimnej wojny mógł prowadzić w krótkim czasie do wojny gorącej. W Polsce latą te noszą nazwę stalinizmu lub okresu błędów i wypaczeń. Żukrowski w tym czasie wydał Mądre zioła i Córeczkę. Dwie książki bardzo różne od swego wcześniejszego pisarstwa, stanowiące próbę pogodzenia własnej filozofii życia z obowiązującą w tym czasie doktryną. Stefan Melkowski Mądre zioła ocenia jako „dziwną mieszankę”, o której pisze tak: „Rodem z prawdziwej prozy Żukrowskiego są tytułowe „mądre zioła”. Co one znaczą? Otóż tematem powieści jest działalność powołanego w tuż powojennym Wrocławiu Instytutu Badań nad Lekarskimi Surowcami Zielarskimi, zbudowanego od podstaw przez przybyłego z Wilna profesora Hrehorowicza, wielkiego uczonego, a jednocześnie wielkiego orędownika naturalnych leków roślinnych, który wierzy w ich wyższość nad sztucznymi lekami powstałymi na drodze syntezy chemicznej”. I dalej Melkowski: „Ale kwestia roślin ma jeszcze drugi wymiar. Jest ona jedną z pierwszych prób podjęcia w prozie Żukrowskiego spraw natury czy naturalności w kulturze ludzkiej. Rzecz ta pojawia się już w niektórych opowiadaniach z tomu Piórkiem flaminga. W Mądrych ziołach pisarska obsesja kultury jako wytworu natury rozrywa schemat produkcyjniaka. Sprawa ta będzie wracała jeszcze wielokrotnie, w różny zresztą sposób, w Córeczce, Okruchach weselnego tortu, Wędrówkach z moim Guru, Kamiennych tablicach, Zapachu psiej sierści. Pytanie, czy człowiek może się rozwijać, coraz bardziej oddalając przez technikę od Natury, a więc i od Boga, czy też powinien powtórnie zbliżyć się do niej dzięki przezwyciężaniu alienacji nauki i techniki – to najciekawszy, aczkolwiek niestety tylko uboczny wątek tej powieści”. Opinia Stefana Melkowskiego wskazuje, że i okres stalinowski w twórczości Wojciecha Żukrowskiego można oceniać inaczej niż przystało się sądzić o twórczości z tego okresu.
Stanisław Zieliński w Wycieczkach Balonem No 4, zamieszcza recenzję Kamiennych tablic, publikowaną w dwutygodniku „Nowe Książki” (1970). Pisze tam
Włodzimierz Maciąg w Literaturze Polski Ludowej 1944–1964 (1973) pisze:
Joanna Siedlecka w książce Obława. Losy pisarzy represjonowanych podaje, że Żukrowski zeznawał w sądzie na rzecz Melchiora Wańkowicza podczas nagonki na niego po jego powrocie z zagranicy. Pisał o nim w Alfabecie Kisiela Stefan Kisielewski. Wspomina go jego długoletni przyjaciel, ks. Jan Twardowski. Wojciech Żukrowski był pierwszym czytelnikiem i recenzentem jego wierszy. Znali się z lat 40., kiedy Jan Twardowski był w seminarium duchownym. W biografii Jana Pawła II Tad Szulc wspomina przyjaźń Karola Wojtyły z Wojciechem Żukrowskim z okresu okupacji, kiedy to obaj mieszkali w Krakowie, studiowali na tajnych kursach i pracowali w kamieniołomie dla Solvayu. Wojciech Żukrowski był na ingresie Karola Wojtyły. Korespondowali ze sobą i spotykali się podczas wizyt papieża Jana Pawła II w Polsce.
Edward Gierek w swej Przerwanej dekadzie podał Żukrowskiego jako faktycznego autora książki Mieczysława Moczara Barwy walki. Sam Żukrowski temu zaprzeczał, a sprawa znalazła swój epilog w sądzie. W trakcie czteroletniego procesu, Żukrowski podtrzymał swoje stanowisko, zaprzeczając aby miał jakikolwiek udział w napisaniu powieści. Potwierdził jedynie znany fakt swojego autorstwa scenariusza do ekranizacji Barw walki z 1964 roku. W lutym 1994 Sąd Wojewódzki w Warszawie orzekł, że Edward Gierek musi przeprosić Wojciecha Żukrowskiego za pomówienie.
Twórczość 1943 – Rdza 1944 – Bal w agreście 1946 – Porwanie w Tiutiurlistanie (dla dzieci; w 1976 książka została wpisana na Listę Honorową IBBY) 1946 – Z kraju milczenia (opowiadania) 1947 – Piórkiem flaminga czyli opowiadania przewrotne 1948 – Ręka ojca 1948 – Wiersze 1951 – Mądre zioła 1952 – Córeczka: (Opowiadania o dzieciach i zwierzętach) 1952 – Szabla Gabrysia 1952 – Słoneczne lato 1952 – Dni klęski 1953 – Poszukiwacze skarbów 1954 – W kamieniołomie i inne opowiadania 1954 – Dom bez ścian. Dziennik pobytu w Wietnamie 1955 – Ognisko w dżungli. Opowieści i baśnie z Wietnamu 1955 – Desant na Kamiennej Wyspie 1956 – Wybór opowiadań 1957 – Mój przyjaciel słoń 1957 – Kantata 1957 – Opowieści z dreszczykiem 1958 – Okruchy weselnego tortu 1960 – Wędrówki z moim Guru (reportaż podróżniczy) 1961 – Skąpani w ogniu 1961 – W królestwie miliona słoni (reportaż podróżniczy) 1964 – Nieśmiały narzeczony 1965 – Opowieści z Dalekiego Wschodu 1966 – Kamienne tablice 1967 – Szczęściarz (opowiadania) 1968 – Noce Ariadny 1969 – Lotna 1970 – Kamenne Desky, Odeon, Praga, tłumaczenie Helena Teigova 1970 – Kierunek Berlin 1972 – Wybór opowiadań 1973 – Karambole 1973 – W głębi zwierciadła. Gawędy o pisarzach i książkach 1976 – Plaża nad Styksem 1978 – Ostrożnie ze Złotym Lisem 1979 – Białe zaproszenie i inne opowiadania 1980 – Zapach psiej sierści (powieść) 1983 – Opowiadania z czasu wojny 1986 – Na tronie w Blabonie (dla dzieci) 1989 – Kamienny pies. Baśnie wietnamskie 1989 – Rozmowy o książkach 1992 – Kamennyje skriżali, miesięcznik Nieva nr 2,3,4 5 – 1992, tłumaczenie E. Nieviakin 1994 – Kamienne Tablice (Muza) – pierwsze wydanie bez ingerencji cenzury 1995 – Za kurtyną mroku. Zabawa w chowanego 2000 – Czarci tuzin