Otto Lilienthal (ur. 23 maja 1848 w Anklam, zm. 10 sierpnia 1896 w Berlinie) – niemiecki konstruktor i pilot pierwszych szybowców. Był autorem 18 projektów maszyn latających.
Wedle dostępnych źródeł był on pierwszym człowiekiem, który wzbił się w powietrze za pomocą skonstruowanego przez siebie szybowca. Jego spostrzeżenia oraz efekty badań dotyczących lotnictwa miały ogromny wpływ na sposób konstruowania i wyglądu skrzydeł nośnych samolotu. Jego berlińska firma produkująca tzw. „powszechny aparat szybowcowy” () była pierwszym zakładem wytwarzającym gotowe maszyny lotnicze. Pomysły oraz uwagi Ottona Lilienthala dotyczące paralotnictwa zostały wykorzystane i rozwinięte przez braci Wright. Na jego cześć przyznawany jest medal za wybitne osiągnięcia w szybownictwie. Nazwiskiem badacza nazwano port lotniczy Berlin-Tegel. Otto Lilienthal jest także autorem książki „Lot ptaka jako podstawa sztuki latania” () opublikowanej w 1889 roku. Zawiera ona pierwsze szkice aparatów latających, które dwa lata później Lilienthal zaczął budować.
Życie i praca Otto Lilienthal był pierwszym z ośmiu dzieci kupca Gustava Lilienthala i jego żony Carolin, de domo Pohle. Prababką od strony ojca była Charlotte von Tigerström, ur. von Balthasar – prawnuczka greifswaldzkiego burmistrza Heinricha Balthasara. Pięcioro z rodzeństwa Ottona zmarło w wieku od kilku miesięcy do paru lat. Ojciec badacza był uzdolniony w zakresie matematyki oraz fizyki, natomiast matka studiowała w Berlinie i Dreźnie muzykę. Kiedy rodzina popadła w problemy finansowe, zdecydowano się na emigrację do Ameryki. Nagła śmierć ojca przekreśliła te plany. W czasie tym Otto Lilienthal miał dwanaście lat. Po śmierci małżonka Carolin podejmowała się wielu zajęć, aby umożliwić dzieciom uzyskanie jak najlepszego wykształcenia. Jej synowie: Otto i Gustav Lilienthalowie uczęszczali od 1856 roku do gimnazjum w Anklam. Do grona ich nauczycieli należał m.in. Gustav Spörer. Próby i eksperymenty lotnicze oraz studia nad techniką lotu ptaka Ottona Lilienthala rozpoczęły się właśnie w tym okresie.
Wykształcenie thumb|Gimnazjum w Anklam|left Otto Lilienthal od 1864 roku uczęszczał do poczdamskiej szkoły rzemieślniczej. Po dwóch latach nauki rozpoczął on praktykę w berlińskiej fabryce maszyn Schwarzkopff. Młody badacz mieszkał w tym czasie u ludzi, którzy wynajmowali pracownikom zarobkowym swoje łóżka na godziny (). Otto Lilienthal dzielił tym czasie swoje miejsce noclegowe z woźnicą wózków i dorożki. Pomiędzy 1867 i 1868 bracia Lilienthal wybudowali w Anklam eksperymentalne urządzenie do wytwarzania siły wznoszenia za pomocą uderzeń skrzydeł. Efektem przeprowadzonych wtedy testów było uniesienie w powietrze balastu o masie 40 kilogramów. Był to początek do dalszych eksperymentów w tym zakresie. Zależność pomiędzy siłą wznoszenia i prądem powietrza nie była jeszcze opisana przez fizyków. thumb|Wynalazek Ottona Lilienthala Ową problematykę próbował w swoich badaniach poruszyć Hermann von Helmholtz, który w 1873 roku wygłosił wykład na Pruskiej Akademii Nauk, w którym stwierdził, iż „niemal nieprawdopodobnym jest, aby człowiek za pomocą własnych mięśni był w stanie wzbić się w powietrze i utrzymać się w locie”. Stwierdzenie naukowca zostało opacznie zrozumiane przez wielu jako kategoryczne wykluczenie takowej możliwościSamolot napędzany siłami ludzkich mięśni udało się stworzyć w 1970 roku wykorzystując lekkie materiały i tkaniny..
W listopadzie 1867 roku Otto Lilienthal rozpoczął studia na Akademii Gospodarczej w Berlinie prowadzonej przez Franza Reuleaux, a następnie na Uniwersytecie Technicznym Charlottenburg. Jako wybitny student otrzymał szybko stypendium, dzięki któremu jego sytuacja materialna uległa poprawie. Z czasem jego lotnicze ambicje zostały zauważone oraz docenione na uczelni. Po ukończeniu studiów w 1870 roku Otto Lilienthal przyjął propozycję Reuleaux, aby zostać jego asystentem. W liście z okresu wojny niemiecko-francuskiej, w której wziął on udział jako „jednoroczny ochotnik”, młody jeszcze naukowiec donosił swojemu bratu o balonach, które opuszczały oblężony Paryż.
Droga do samodzielności finansowej Pierwsze próby braci, aby zarabiać pieniądze na tym, czym się zajmują, okazały się bezowocne. Zgłoszony przez nich patent na silnik na gorące powietrze nie przyniósł oczekiwanego zysku, a opatentowana maszyna do płukania w kopalniach, choć doczekał się uznania i zastosowania (seryjna produkcja wynalazku), to jednak nie w macierzystym przedsiębiorstwie Lilienthalów. thumb|Klocki LilienthalaW dniu 11 czerwca 1878 Otto poślubił w Döhlen (obecnie Freital) Agnes Fischer, córkę górnika, z którą miał czwórkę dzieci. W 1879 roku przyszedł na świat jego pierwszy syn. W tym samym roku wynalazł on ze swoim bratem klocki do składania dla dzieci. Były one wykonane z kamienia i miały pasujące do siebie krawędzie. Dalsze prace nad projektem musiały zostać zaprzestane ze względu na małe zyski ze sprzedaży. Friedrich A. Richte zakupił prawo do pomysłu braci i uczynił klocki (tzw. Anker-Steinbaukasten) znane na całym świecie i tym samym zapewnił im ciągłą produkcję do dziś. W 1881 roku Lilienthal zgłosił patent na kocioł parowy, który przyniósł mu długo oczekiwany sukces finansowy. W połączeniu z maszyną parową powstał lilienthalowski mały silnik, który od 1883 roku produkowany był w posiadanej przez niego firmie. Zakład szybko się rozrastał i w niedługim czasie zatrudniał 60 pracowników. Od 1894 roku zaczęto w nim wytwarzać „powszechny aparat szybowcowy“ (), co oficjalnie uznane zostało za pierwszą seryjną produkcję urządzeń latających na świecie. W 1890 roku pracownicy jego firmy brali udział w podziale zysku zakładu, którego 25% według przekonania właścicieli należało się im. Z tych środków zostały także w późniejszym czasie sfinansowane zakłady Carl-Zeiss-Werke i berlińska fabryka palet drewnianych Heinricha Freese. Przedsiębiorstwo Kotłów i Maszyn Parowych Otto Lilienthal funkcjonowała pod tą nazwą do końca pierwszej wojny światowej. Inspiracje dla swoich przedsięwzięć Lilienthalowe czerpali z pomysłów Moritza von Egidy’iego oraz Theodora Hertzki. Z jego listu do Egidy pochodzi słynna idea Lilienthala dotycząca wizji samolotu jako środka niezbędnego dla uzyskania wiecznego pokoju i porozumienia pomiędzy narodami. Ciekawym epizodem w działalności Lilienthalów było ich zaangażowanie w scenę ludową berlińskiego Teatru Ostenda, którego czasowo był dyrektorem, ale i aktorem oraz autorem spektakli.
Na drodze do lotu człowieka - przygotowania teoretyczne thumb|Szkice|left Dnia 5 grudnia 1889 roku Otto Lilienthal wydał książkę pt. „Lot ptaka jako podstawa sztuki latania”, która uznawana jest do dziś za ważną publikację dotyczącą techniki latania w XIX wieku. Zainteresowanie publikacją w czasie jej wydania było znikome, bowiem w tym czasie faworyzowana była jeszcze zasada lotu „lżejszy od powietrza” bazująca na rozwoju lotnictwa balonowego jako wiodącego środka transportu. Otto Lilienthal opowiadał się przeciw temu i uważał, iż jest to błędne założenie, gdyż: „ludziom musi udać się szybować w powietrzu, potrzebują oni jedynie odpowiedniego oporządzenia, dzięki któremu ludzkie siły będą do tego wystarczające”. Badacz rozwijał swoją teorię na podstawie wyników własnych eksperymentów. Prawdopodobnie w 1881 roku ich efekty zostały wydane we Francji, podobnie jak książka autorstwa Louisa Mouillarda pt. „Królestwo Wiatrów“ (niem. „Das Reich der Lüfte“, fr. „L’empire de l’air). Bracia Lilienthal odkryli, że kształt skrzydeł odgrywa ważną rolę podczas lotu, gdyż : „sklepiona powierzchnia nośna wywołuje wielką siłę nośną”. Ich forma na podobieństwo ptasich skrzydeł nie była wtedy zbyt powszechna wśród konstruktorów maszyn latających. Bracia Wright w późniejszym czasie stwierdzili, że plany Ottona i Gustava były przez blisko dwie dekady najlepszymi, jakie zostały opracowane. Technika Lilienthalów („Od kroku do skoku, od skoku do lotu”) umożliwiła im ostatecznie udany lot szybowcowy. W Towarzystwie dla Wspierania Podróży Lotniczych (), którego członkami od 1886 byli bracia, objaśniali oni następujące swoje postępowanie: „nie ma nic bardziej przyśpieszającego działanie niż jednoczesna praca teoretyczna połączona z chęcią budowania maszyn latających. Z zasięgania rad oraz prób bez celu nie wynika nic dla sztuki lotniczej. Przejście pomiędzy teorią i praktyką powinno być w pełni zaplanowane oraz stopniowe”.
Próby Z chwilą publikacji swojej książki Otto Lilienthal postrzegał swoje teoretyczne fundamenty za wystarczające, aby przejść do praktycznych prób latania. W ich przeprowadzaniu Gustav Lilienthal nie brał udziału. Z tego powodu pierwszy lot człowieka jest przypisywany tylko Ottonowi, nawet jeśli jego brat brał udział w ich przygotowaniu. Do prób lotniczych Lilienthal wykorzystywał materiał z wełny (tzw. Schirting) naciągnięty na obramowania z drewna wierzbowego o rozpiętości od 6 do 10 metrów. Wysokość zbudowanych wtedy skrzydeł wynosiła 2,5 metra. Rozpięty na nich materiał miał ok. 14 m² powierzchni nośnej. W początkowej fazie prób Lilienthal testował różnego rodzaju techniki stania wobec wiejącego wiatru, a następnie podejmował próby lotu poprzez skoki ze skoczni w przydomowym ogrodzie. Od 1891 roku poszukiwał Lilienthal odpowiedniego „lotniska”, które znalazł w pobliżu Mühlenberga w okolicach Derwitz (dziś część miasta Werder). To tam doszło do pierwszego lotu na odległość 25 metrów. Każda z wykonanych wtedy prób wzbicia się była dokładnie oceniana, a następnie wykorzystywana do wprowadzania poprawek w sprzęcie. Na podstawie takiej analizy Lilienthal zwiększył stabilności powierzchni ogona samolotu (w pionie i poziomie). Modele|thumb W 1892 roku nasyp z piasku w Rauhen Bergen (dzisiaj część berlińskiej dzielnicy w Steglitz), a także sztucznie utworzona „stacja lotnicza” w tej samej okolicy służyły badaczowi za miejsce treningowe. Od 1893 roku liczne wzgórza w Rhinower Bergen w okolicach Stölln (pomiędzy Rathenow i Neustadt an der Dosse) były także miejscem jego prób lotniczych. W 1894 roku Lilienthal zlecił usypanie 15-metrowego wzgórza w Lichterfelde (dawniej miejscowości pod Berlinem), które dziś określa się mianem Wzgórza Lotniczego. Otto Lilienthal zbudował w swoim życiu co najmniej 21 aparaty latające, w tym także ze skrzydłami. W 1894 roku rozpoczął on produkcję seryjną tzw. powszechnego aparatu szybowcowego. Od 1893 roku konstruował on także silnik napędowe do samolotów. W 1896 roku Lilienthal przygotowywał próbny model nowego samolotu, który jednak nie doczekał się swoich testów.
Pierwszy lot człowieka Lilienthal uznawany jest za „pierwszego lotnika ludzkości”. Owo określenie jest jednak problematyczne, ponieważ pierwsze znane urządzenia latające w postaci latawców wzbiły się w powietrze już przed 2000 lat. Z tego okresu nie są jednak znane sterowane urządzenia latające. Ojcem aerodynamiki nazywa się natomiast Anglika George’a Cayleya. Innym bardziej znanym kandydatem do miana „pierwszego lotnika” jest np. Albrecht Berblinger, tzw. „krawiec z Ulm”. Swoje próby na 20 lat przed Lillenthalem prowadził Jan Wnęk, jego sukcesy jako pioniera lotnictwa nie są jednak uznawane przez część historyków. Otto Lilienthal uznawany jest jednak za tego, który rozwiązał wszystkie problemy związane ze wzbiciem się w powietrze, jak i samym lotem. Był on bowiem pierwszym, który rzeczowo przetestował i opisał wszystkie dostępne kształty skrzydeł. Dodatkowo efekty swojej pracy kontrolował oraz publikował. Otto Lilienthal był też pierwszym, który swoje aparaty latające zaczął produkować, a następnie sprzedawać, dlatego w późniejszym czasie bracia Wright podkreślali wyraźnie jego zasługi dla rozwoju lotnictwa.
Efekty thumb|Lot Lilienthala|left