Lidzbark (nazwa oboczna Lidzbark Welski, ) – miasto w Polsce położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Lidzbark.
Miasto posiada status miasta turystycznego, ma rozwiniętą bazę noclegową i gastronomiczną. Od 1997 r. patronem miasta jest św. Wojciech. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. Lidzbark liczył 7182 mieszkańców.
Położenie Miasto leży nad rzeką Wel oraz Jeziorem Lidzbarskim, na pograniczu Garbu Lubawskiego i Równiny Urszulewskiej. W pobliżu znajdują się dwa parki krajobrazowe: Górznieńsko-Lidzbarski i Welski.
Lidzbark leży na obszarze ziemi lubawskiej, a także na dawnej ziemi Sasinów.
Toponimia Językoznawcy przyjmują, że nazwa miasta pochodzi od XIV-wiecznego komtura chełmińskiego Otto von Lutterberga, któremu Lidzbark zawdzięczać miał otrzymanie praw miejskich. Wyewoluowała z niej ostateczna forma niemiecka Lautenburg, zaś już w XVII w. notowane jest równolegle spolszczenie fonetyczne do postaci LidzbarkKazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, s. 132..
Historia Lidzbark założono na prawie niemieckim już w 1301 roku. Po nadaniu ziemi chełmińsko-michałowskiej Krzyżakom w 1303 roku zbudowano zamek i ufortyfikowane miasto. Krzyżacy po zajęciu Lidzbarka rozpoczęli na nowo i po swojemu budować miasto. Zakonowi zależało na szybkiej jego budowie ze względu na sąsiedztwo z Mazowszem. Budując go, nadano mu charakter obronny. W tym okresie wybudowano m.in. kościół pw. św. Wojciecha, zamek, młyn i ratusz. Prawa miejskie Lidzbark uzyskał na początku XIV wieku (ok. 1325), w latach 1405–1407 miasto otoczono murami obronnymi z dwiema bramami. W 1415 miało miejsce odnowienie praw miejskichJan Bałdowski Warmia i Mazury, mały przewodnik, Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977, s. 114–115. Mieszkańcy przystąpili do Związku Pruskiego w 1454 r. Po zawarciu II pokoju toruńskiego z Zakonem w 1466 roku miasto znalazło się w granicach Polski. Rozpoczął się wtedy szybki rozwój „grodu nad Welem”, który uzyskał liczne przywileje królewskie. W wyniku I rozbioru Polski w 1772 miasto znajdowało się w granicach Prus, z wyjątkiem lat 1807–1815, kiedy to stanowiło część Księstwa Warszawskiego. W 1887 r. przez miasto przeprowadzono trasę kolejową z Działdowa do Brodnicy.
Od 5 listopada 1906 r. do 10 czerwca 1907 r. w miejscowej szkole elementarnej odbył się strajk dzieci przeciwko nauczaniu religii w języku niemieckim. Z uczestników strajku znane są nazwiska następujących dzieci: A. Bartkowska, M. Czajkowska, S. Dąbrowski, J. Dembiński, J. Garzyńska, F. Gutkowska, J. Gumiński, Z. Herman, A. Karczewski, A. J. M. Kamińscy, F. Karpiński, L. H. Kirstein, K. Krukowski, F. Kradziecki, W. Nadolski, M. Perowicz, W. Rogowski, S. Rogozińska, F. Rostek, W. Szostakowska, K. Tuszyńska, W. Weitz. Strajk był elementem znacznie większej akcji biernego oporu wobec pruskich władz szkolnych, która na przełomie 1906 i 1907 r. objęła część szkół w prowincji Prusy Zachodnie, czyli przedrozbiorowe Pomorze Gdańskie, Powiśle, ziemię chełmińską i ziemię lubawską oraz część Krajny. Inspiracją dla strajków pomorskich były wcześniejsze działania dzieci w prowincji wielkopolskiej, ze słynnym strajkiem we Wrześni (1901) na czeleL. Burzyńska-Wentland, Strajki szkolne w Prusach Zachodnich w latach 1906−1907, Gdańsk 2009, s. 84..
Do Polski miasto powróciło dopiero 18 stycznia 1920 roku, a 14 sierpnia 1920 na krótko zostało zajęte przez Rosjan. W 1932 roku miasto wyłączono z powiatu brodnickiego i włączono do działdowskiego, a w 1939 wraz z tym drugim przeniesiono z województwa pomorskiego do województwa warszawskiego. Po wojnie Lidzbark obudowano ze zniszceń wojennychLidzbark.Pl.http://www.lidzbark.pl/asp/start.asp?page=artykul&tytul=Artykuły&dzial=Artykuły&nr=559.., powstały wówczas tartak, garbarnia, cegielnia, mleczarnia oraz Zakład Prefabrykatów Elementów BudowlanychJan Bałdowski „Warmia i Mazury, mały przewodnik” Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 114.
W latach 1954–1972 miasto nie należało a było siedzibą władz gromady Lidzbark. Lidzbark w latach 1975–1998 leżał na terenie ówczesnego województwa ciechanowskiego i podlegał pod Urząd Rejonowy w Działdowie.
Jeśli chodzi o prawa miejskie, to Lidzbark mógł je otrzymać nie wcześniej niż w XIV wieku. Świadczyć mogłyby o tym pierwsze przywileje miejskie pochodzące z 1410 i 1414 roku. Wiele współczesnych nazw ulic wskazuje na to, że pochodzą one z dość odległych czasów. Takie ulice jak: Zamkowa, Podzamcze, Kościelna, Piaski, Stare Miasto, Sądowa czy też Słomiany Rynek mają pochodzenie historyczne.
Herb miasta Z braku wiarygodnych dokumentów trudno jest ustalić, czy herb miasta pochodzi z okresu rządów krzyżackich, czy też został ustanowiony dopiero po pokoju toruńskim, czyli po 1466 roku. Najstarszy dokument, który przetrwał z herbem Lidzbarka pochodzi dopiero z 1571 roku. Była nim wtedy głowa jednorożca, czyli głowa konia z rogiem na czole. Taki herb znajduje się na pieczęci miejskiej. Należy podkreślić, że pierwszym historykiem niemieckim, który stwierdzał, że herbem miasta Lidzbark jest głowa jednorożca, był F.A. Wossberg. W XVII wieku sporządzono nową pieczęć miasta również z głową jednorożca w tarczy z napisem „Sigillum Civitatis Lautenburgensis”. Pieczęć ta przetrwała blisko 200 lat, aż do czasów rozbiorowych.
W okresie rządów pruskich miasto miało herb przedstawiający orła pruskiego. W 1886 roku mieszkańcy postanowili przywrócić miastu dawny herb i zwrócili się w tej sprawie do Archiwum w Berlinie, z prośbą o potwierdzenie jego autentyczności. Na podstawie orzeczenia archiwum wydało orzeczenie, że herbem Lidzbarka jest głowa jednorożca z rogiem na czole. Władze Lidzbarka kazały jednak sprawić miastu pieczęć z całą figurą jednorożca. Stało się to dlatego, że Beckherrn w swojej monografii o herbach miast pruskich mylnie twierdził, że Lidzbark ma herb przedstawiający całego jednorożca. Wykorzystując opinie Beckherrna, władze miasta nie zezwoliły na używanie dawnego herbu.
W okresie międzywojennym, jak również zaraz po II wojnie światowej, używano herbu przedstawiającego całą figurę jednorożca. Mieszkańcy po powrocie do macierzy w 1920 roku, na skutek dawnej propagandy pruskiej, byli skłonni wierzyć w słuszność takiego herbu.
Od czego natomiast pochodzi herb miasta, nie daje się w ogóle ustalić, po prostu z braku jakichkolwiek przesłanek. Jeśli chodzi o pierwotny kolor tarczy i głowy jednorożca to przypuszcza się, że tarcza była błękitnego, zaś głowa żółtego. Taki właśnie herb dla Lidzbarka zatwierdziło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Rzeczypospolitej Polskiej.
Samorząd Mieszkańcy miasta i gminy Lidzbark wybierają w powszechnych wyborach samorządowych burmistrza oraz 15 radnych, spośród których wybierany jest 1 przewodniczący i 2 wiceprzewodniczących. +Kadencja 2024-2029BurmistrzPIĄTKOWSKI Andrzej WojciechOkręgNazwisko i imię radnego/radnej1NAWROCKA Małgorzata Maria2ŁUKASZEWSKI Janusz Adam3WACŁAWSKA Dorota Maria4BRAUN Karol5DZIMIRA Michał Paweł6WIŚNICKI Jarosław7PLUTA Adam Grzegorz8NOWIŃSKI Dariusz Jarosław9WERĘGOWSKI Karol10CYBULSKI Wojciech11KORDALSKI Bartłomiej12KWIATKOWSKI Michał Łukasz13GRASZEK Agnieszka14SAWULSKI Łukasz15PAWELSKI Bartosz +Kadencja 2018-2024BurmistrzSITAREK Maciej KrzysztofOkręgNazwisko i imię radnego/radnej1MARSZAK Tomasz2KALISZ Agnieszka3WACŁAWSKA Dorota Maria4OSTROWSKI Marek Witold5DZIMIRA Michał Paweł6WIŚNICKI Jarosław7IWANKOWSKI Waldemar Adam8NOWIŃSKI Dariusz Jarosław9CIESIELSKI Paweł10KREZYMON Hanna Maria11CHMIELEWSKI Leon12KWIATKOWSKI Michał Łukasz13SKUZA Waldemar Antoni14TRZCIŃSKI Mirosław15GUTOWSKI Zbigniew Piotr +Kadencja 2014-2018BurmistrzSITAREK Maciej KrzysztofOkręgNazwisko i imię radnego/radnej1DUDANIEC Tomasz Maciej2ZAKRZEWSKA Grażyna Barbara3GOSZKA Andrzej4MROCZKOWSKI Piotr5DZIMIRA Michał Paweł6FRYZA Radosław Wojciech7IWANKOWSKI Waldemar Adam8NOWIŃSKI Dariusz Jarosław9CIESIELSKI Paweł10KOSMAN Tadeusz11CHMIELEWSKI Leon12KWIATKOWSKI Michał Łukasz13SKUZA Waldemar Antoni14TRZCIŃSKI Mirosław15GUTOWSKI Zbigniew Piotr +Kadencja 2010-2014BurmistrzROGOWSKI JanOkręgNazwisko i imię radnego/radnej1DUDANIEC Tomasz MaciejZAKRZEWSKA Grażyna Barbara2KOZŁOWSKI Grzegorz WojciechGOSZKA Andrzej3DZIMIRA Michał PawełMODZELEWSKI Tadeusz4RZESZUTKO Ewa Maria5NOWIŃSKI Dariusz Jarosław6CIESIELSKI Paweł7KOSMAN Tadeusz8KORDALSKI Ryszard9GUTOWSKI Zbigniew Piotr10TRZCIŃSKI Mirosław11MOSTOWICZ Paweł12OGRODOWSKI Henryk +Kadencja 2006-2010BurmistrzROGOWSKI JanOkręgNazwisko i imię radnego/radnej1WIŚNIEWSKI Andrzej JanuszDUDANIEC Tomasz Maciej2KOZŁOWSKI Grzegorz WojciechGOSZKA Andrzej3DZIMIRA Michał PawełMODZELEWSKI Tadeusz4RZESZUTKO Ewa Maria5ROMULEWICZ Irena6WITKOWSKI Taduesz7MACHUJSKI Tadeusz8KORDALSKI Ryszard9WRZOSEK Stefan Kazimierz10TRZCIŃSKI Mirosław11KACPRZAK Tadeusz Edward12JÓZWOWSKI Tadeusz
Demografia Według danych GUS na dzień 1 stycznia 2023 r. Lidzbark liczył 7300 mieszkańców.
centruj|600x600px Piramida wieku mieszkańców Lidzbarka w 2014 roku.
Architektura Zabytki Kościół św. WojciechaLidzbark – Nie tylko sikawki. Atrakcje turystyczne Lidzbarku, Ciekawe miejsca Lidzbarku. Resztki gotyckiej baszty zamkowej z XIV wiekuLidzbark Welski – Zamek w Lidzbarku Welskim – OPIS – Polskie zamki. Kościół ewangelicko-augsburski z 1829 r. razem z domem kancelaryjnym Założenie urbanistyczne Starego Miasta z lat 1320–1331 Budynki: Szkoły Podstawowej, Urzędu Miasta, byłej garbarni, rzeźni, gazowni, dworca kolejowego i kamieniczki secesyjne z przełomu XIX i XX w. Figurka św. Jana Nepomucena nad rzeką Wel z 1802 r. Spichlerz Zbożowy z końca XIX w. Dwie wieże wodociągowe z 1909 r.
Gospodarka Przemysł Główne zakłady przemysłowe: producent karniszy i rolet KARWEL, fabryka mebli Classic Soffa, fabryka mebli „Wolność”, fabryka betonu komórkowego „H+H Polska”, fabryka tkanin „SE-DA”, przetwórstwo skór „Skórpol” i drewna „Poldrew”, „Dąb-Wel”, WIEM, darmowa encyklopedia..
Transport Drogi Lidzbark położony jest przy drogach: droga wojewódzka nr 541 Lubawa – Lidzbark – Żuromin – Sierpc – Dobrzyń nad Wisłą droga wojewódzka nr 544 Brodnica – Lidzbark – Działdowo – Mława – Przasnysz – Ostrołęka
Drogi wojewódzkie na terenie miasta: Główny Dworzec Działdowska Nowy Rynek Zieluńska Chopina
Kolej Przez Lidzbark przebiega linia kolejowa nr 208 Działdowo – Chojnice. Na terenie miasta są dwie stacje (Lidzbark i Lidzbark Miasto). 1 lutego 2007 roku ruch pociągów osobowych został wstrzymany z powodu braku dofinansowania ze strony Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie. Ostateczne zawieszenie ruchu osobowego nastąpiło 1 września 2009 roku w związku z zawieszeniem kursowania pociągu pospiesznego „Warmia” relacji Grudziądz-Kraków Płaszów, który był wtedy ostatnim kursującym przez Lidzbark pociągiem pasażerskim. Obecnie przez Lidzbark jeżdżą tylko pociągi towarowe.
Turystyka mały|Znak turystyczny przed wjazdem do miasta Położenie miasta, bliskość jezior i dużego kompleksu leśnego i zabytkowy układ urbanistyczny, estetyka i kameralność, stwarzają dobre warunki do rekreacji i wypoczynku. Okolice miasta, jak i Gmina Lidzbark charakteryzują się wysokimi walorami przyrodniczymi. Stanowią wymarzone miejsce wypoczynku i rekreacji dla miłośników wędkarstwa, kajakarstwa, grzybobrania, wycieczek pieszych, rowerowych, a także konnych.