Język nawaho (nazwa własna: Diné bizaad, wym. tine pizaat) – język z południowej gałęzi języków atapaskańskich, używany przez ponad 100 tysięcy Nawahów, głównie w amerykańskich stanach Arizona, Nowy Meksyk, Utah i Kolorado.
Język ten ma największą liczbę użytkowników spośród wszystkich języków autochtonicznych Ameryki Północnej na północ od Meksyku i służy ponad połowie populacji Nawahów za codzienny środek komunikacji. Mimo to jednak wśród młodego pokolenia, szczególnie w ośrodkach miejskich poza rezerwatami, jest wypierany przez język angielski.
W czasie II wojny światowej język nawaho wykorzystywany był w amerykańskim wojsku przez indiańskich szyfrantów do przekazywania zakodowanych informacji, niezrozumiałych dla wroga. W roku 1985, po 41 latach pracy dwóch Towarzystw Biblijnych, opublikowano pierwszy pełny przekład Pisma Świętego w języku nawaho.
Klasyfikacja Język nawaho zalicza się do południowej gałęzi języków atapaskańskich w rodzinie eyak-atapasko, która należy do nadrodziny języków na-dene.
Alfabet Język nawaho zapisywany jest zmodyfikowanym alfabetem łacińskim. Bywa używany w lokalnej prasie i literaturze. Ogonek do zaznaczenia nosowości samogłoski został zapożyczony z grafii polskiej.
Alfabet nawaho ʼʔ aɑ áɑ́ ąɑ̃ ą́ɑ̃́ aaɑː ááɑ́ː ąąɑ̃ː ą́ą́ɑ̃́ː bp chtʃʰ chʼtʃʼ dt dltˡ dzts ee éé ęẽ ę́ẽ́ eeeː éééː ęęẽː ę́ę́ẽ́ː gk ghɣ hh/x hwxʷ iɪ íɪ́ įɪ̃ į́ɪ̃́ iiɪː ííɪ́ː įįɪ̃ː į́į́ɪ̃́ː jtʃ kkʰ/kx kʼkʼ kw kʰʷ/kxʷ ll łɬ mm nn oo óó ǫõ ǫ́ṍ oooː óóóː ǫǫõː ǫ́ǫ́ṍː ss shʃ t tʰ/tx tʼtʼ tłtɬʰ tłʼtɬʼ tstsʰ tsʼtsʼ ww/ɣʷ xh/x yj/ʝ zz zhʒ
Litera c występuje w alfabecie tylko jako część dwuznaku - samodzielnie nie występuje. Litera x występuje tylko po s. Litery f, p, q, r, u i v w ogóle nie występują w alfabecie nawaho. Dwuznaki są traktowane jak pojedyncze litery.
Cechy charakterystyczne Język nawaho reprezentuje typ aglutynacyjny i polisyntetyczny, jednak wiele afiksów zlewa się w jedną całość, podobnie jak w językach fleksyjnych. Typowy szyk zdania dla języka nawaho to SOV, jednak – co nie jest typowe w językach o takim szyku – słowa odmieniają się za pomocą przedrostków, nie zaś przyrostków.
Język nawaho jest stosunkowo bogaty w spółgłoski – posiada ich ok. 40, w tym pięć bocznych, zapisywanych l, ł, tł, tł' i dl oraz wiele szczelinowych i zwarto-szczelinowych. Wśród samogłosek zasadniczo wyróżnia się cztery: a, i, e i o, każda ma odpowiednik długi i nosowy. Występują też 4 tony: wysoki, niski, wznoszący i opadający.
W języku nawaho występuje duża liczba czasowników – znacznie większa niż w językach indoeuropejskich – ze względu na fakt, iż niektóre z nich pełnią funkcję odpowiadającą funkcji przymiotnika (którego brak jest w języku nawaho), a niektóre rzeczownika (których w nawaho jest znacznie mniej niż w językach europejskich). Właściwe rzeczowniki nie odmieniają się w języku nawaho przez liczby ani przypadki.
W koniugacji języka nawaho występuje 7 trybów:
Imperfekt Perfekt Progressivus Prospectivus Usitativus Iterativus Optativus
Zobacz też Indiańscy szyfranci Szyfry wojny
Przypisy
Nawaho język Nawaho język Kategoria:Arizona Kategoria:Kolorado (stan) Kategoria:Nowy Meksyk Kategoria:Utah Kategoria:Języki zagrożone w Stanach Zjednoczonych