Łubianka () – budynek należący do organów bezpieczeństwa państwowego ZSRR i Rosji na placu Łubiańskim w Moskwie. W latach 1919–1992 służył jako główna siedziba organów bezpieczeństwa państwowego ZSRR i Rosji radzieckiej (kolejno Czeki, OGPU, NKWD, MWD i KGB), obecnie wchodzi w skład kompleksu budynków Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej...

Pod koniec XIX wieku na początku ulicy Bolszaja Łubianka na zlecenie towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija” wybudowano kompleks budynków pod wynajem mieszkań. Prace nadzorowali architekci Nikołaj Proskurnin, Aleksandr Iwanow i Wiktor Wieliczkin. Po rewolucji październikowej budynki przejęła Czeka. W latach 1932–1933 architekci Arkady Langman i Iwan Biezrukow ukończyli budynek od strony ulicy Furkasowskiej dla coraz bardziej rozrastającego się aparatu służb specjalnych. W latach 1944–1948 architekt Aleksiej Szczusiew rozpoczął całkowitą przebudowę Łubianki w celu poszerzenia i scalenia rozproszonych budynków jedną fasadą. Przebudował on lewą stronę kompleksu, ale symetryczny wygląd budowla uzyskała dopiero w latach 80. XX wieku pod kierunkiem architekta Gleba Makariewicza.

Historia thumb|Gmach towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija” na placu Łubiańskim przed 1917 thumb|Widok na plac Łubiański, początek XX wieku

Geneza W XVIII wieku duży majątek naprzeciwko placu Łubiańskiego należał do gruzińskich książąt Dadiani. Według planu z 1772 roku w głębi działki znajdował się obszerny, murowany, jednopiętrowy dwór. Budynek łączył w sobie formy barokowe i klasycystyczne. Na granicy posiadłości znajdowały się budynki mieszącego różnego rodzaju sklepy. Kompleks został uszkodzony podczas wielkiego pożaru Moskwy w 1812 roku, a hodowca Fiodor Mosołow kupił za niewielką kwotę wypalone budynki na aukcji. Posiadał on dużą kolekcję obrazów Petera Rubensa, Antonio Correggio, Rembrandta, Antoona van Dycka, Diego Velázqueza i innych. Według dramatopisarza Stiepana Żychariewa Mosołow umieścił swoją kolekcję w przejętym majątku moskiewskim..

Po śmierci właściciela w 1840 roku majątek na Łubiance odziedziczyła wdowa, a w 1857 roku jego siostrzeniec Siemion Mosołow. W murach domu założył on prywatną galerię, w której umieścił kolekcję grafik i obrazów. Po śmierci Mosołowa w 1880 roku kolekcję i majątek odziedziczył jego syn Nikołaj. W tym okresie na działce znajdowało się kilka budynków zajmowanych przez umeblowane pokoje, sklep spożywczy, warszawskie towarzystwo ubezpieczeniowe, studio fotograficzne Friedricha Moebiusa oraz karczmę. Publicysta Władimir Giljarowski w swojej książce „Moskwa i moskwicze” tak opisuje budynek mieszkalny:

Dom towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija” W kwietniu 1894 roku majątek Nikołaja Mosołowa o łącznej powierzchni ponad tysiąca sążni kwadratowych kupiło towarzystwo ubezpieczeniowe „Rossija” za 475 tys. rubli. Według magazynu „Zodczij” zarząd biura wraz z francuskim międzynarodowym towarzystwem wagonów sypialnych i dużymi europejskimi sieciami hotelowymi zamierzał na tym terenie wybudować hotel. Założono, że kompleks będzie konkurował z położonym nieopodal ekskluzywnym hotelem „National”. Prace miał nadzorować architekt J. Szedan. Równolegle jednak towarzystwo ubezpieczeniowe zorganizowało w Moskwie otwarty konkurs na projekt hotelu, w którym wzięli udział m.in. A.W. Iwanow, P.K. Bergstresser, A.A. Gimpel, N.M. Proskurnin i inni. Zarząd towarzystwa ubezpieczeniowego preferował połączenie pomysłów Bergstrassera, Gimpela i Proskurnina. Ale w tym samym okresie, podczas negocjacji ze stroną francuską, podjęli oni ostateczną decyzję o powierzeniu opracowania projektu Szedanowi. W Moskwie prace nadzorować miał Aleksandr Iwanow z udziałem Nikołaja Proskurnina..

Wkrótce po wzniesieniu nowego domu stosunki pomiędzy partnerami rosyjskimi i francuskimi pogorszyły się, dlatego kierownictwo towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija” powierzyło pracę rosyjskim architektom Proskurninowi, Iwanowowi i Wieliczkinowi. Jednocześnie część wzniesionych już ścian trzeba było rozebrać, a resztę zaadaptować pod nowy projekt: zamiast hotelu postanowiono wybudować trzypiętrowy apartamentowiec w stylu eklektycznym. Prace budowlane zakończono w 1898 roku (według innych źródeł – w 1900.). Od strony placu fasadę ozdobiono napisem: „Towarzystwo ubezpieczeniowe Rossija”. Dach ozdobiono wieżyczkami, a na jednej z nich zainstalowano masywny zegar. Po obu stronach znalazły się płaskorzeźby kobiet nazwane „Sprawiedliwość” i „Pocieszenie”.

Pierwsze piętra zajmowała księgarnia Naumowa, szwalnia Popowa i inne sklepy, górne przeznaczone były na mieszkania pod wynajem. W sumie było tam 51 umeblowanych mieszkań, przeznaczonych dla zamożnych gości; koszt wynajmu mógł sięgać nawet czterech tysięcy ówczesnych rubli rocznie. Całkowity roczny dochód firmy z tytułu wynajmu przekraczał 160 tys. rubli. W różnych okresach w murach domu mieszkali pianista Konstantin Igumnow i genetyk Władimir Efroimson, mieściło się tam nawet żeńskie gimnazjum pod kierownictwem N.E. Szpissa.

W 1902 roku na prawo od kamienicy po drugiej stronie ulicy Małaja Łubianka wybudowano czterokondygnacyjny budynek według projektu architekta Aleksandra Iwanowa, w parze do gmachu towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija”. Mieściło się w nim biuro firmy transportowej „Kaukaz i Merkury”. Na dziedzińcu znajdował się osobny budynek, w którym mieścił się Hotel Imperial.

Gmach organów bezpieczeństwa państwowego thumb|Gmach KGB podczas rozbudowy w 1983. Dobrze widoczne powstające dopiero lewe skrzydło budynku thumb|Budynek kierownictwa KGB na Łubiance w 1985 thumb|Zegar na gmachu FSB na Łubiance, 2017 thumb|Widok na ulicę Furkasowską, po prawej budynek wzniesiony przez Arkadego Langmana, 2012 Dekretem Rady Komisarzy Ludowych z 1918 roku zlikwidowano prywatne organizacje ubezpieczeniowe, a ich nieruchomości i majątek znacjonalizowano. W maju 1919 roku budynek przeszedł pod jurysdykcję Moskiewskiej Rady Związków Zawodowych. Jednak kilka dni później zarządzenie to zostało anulowane, a po eksmisji ostatnich lokatorów dom został zajęty przez Wydział Specjalny moskiewskiej Czeki. W ciągu kilku miesięcy do lokalu przeniósł się cały centralny aparat Czeka pod kierownictwem Feliksa Dzierżyńskiego. W 1920 roku wolnostojący budynek na dziedzińcu zamieniono na więzienie wewnętrzne. Cały kompleks podlegał bezpośredniej jurysdykcji łubiańskiego gospodarstwa mieszkaniowego, które do 1921 roku posiadało ponad sto domów.

Następnie organy bezpieczeństwa państwowego były wielokrotnie przekształcane i przemianowywane: od 1921 roku OGPU, które w 1934 roku weszło w skład NKWD. W budynku mieściły się także siedziby NKGB i MGB w okresie istnienia odrębnych wydziałów bezpieczeństwa państwowego. W 1946 roku NKWD zostało przekształcone w Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, na podstawie którego od 1954 roku funkcjonowało KGB. Po rozpadzie ZSRR w budynku przy placu Łubiańskim mieściła się kwatera główna rosyjskich służb specjalnych, które również kilkakrotnie zmieniały swoje oficjalne nazwy. Od 1996 roku kompleks zajmuje FSB.

Aparat bezpieczeństwa państwowego stale się rozrastał. Tak jak w 1928 roku w urzędzie pracowało ok. 2,5 tys. osób, tak do stycznia 1940 roku personel liczył już 32 tys. Wraz ze wzrostem liczby pracowników konieczna była rozbudowa lokalu. W latach 1932–1933 za dawnym budynkiem towarzystwa ubezpieczeniowego architekci Arkady Langman i Iwan Biezrukow wznieśli dodatkowy budynek w stylu konstruktywistycznym. Miał on kształt litery „Ш”, a jego zaokrąglone rogi wychodziły na ulice Bolszaja i Małaja Łubianka. Od strony ulicy Furkasowskiej główna fasada została ozdobiona rustyką i pokryta czarnym labradorem, nad wejściem umieszczono godło ZSRR. Współcześni zwracali uwagę na wady architektoniczne budynku: naruszenie integralności zespołu i brak jednolitego stylu. Parter nowo wybudowanego domu był połączony z dawnym kompleksem towarzystwa ubezpieczeniowego „Rossija”. Pomieszczenia zajmowały wydziały zagraniczne, transportu, księgowości i statystyki, główny oddział straży granicznej, archiwum, biblioteka i inne służby. Zgodnie z nową numeracją nowo wybudowany budynek otrzymał numer 4, a ponieważ wcześniej rozebrane budynki miały numery 6 i 10, nie były już one więcej wymieniane na ulicy Bolszaja Łubianka. W tym samym okresie na budynek więzienia wewnętrznego podniesiono o cztery kolejne piętra.

W 1939 roku architektowi Aleksiejowi Szczusiewowi zlecono rekonstrukcję starych budynków. Początkowo projekt miał być budynkiem pięciokondygnacyjnym, bogato zdobionym w górnej części. Jednak później plany zostały ograniczone. Szkic zatwierdził ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ławrientij Beria w 1940 roku, ale z powodu wybuchu wojny z Niemcami prace budowlane zostały przełożone. 20 października 1941 roku w Moskwie wprowadzono stan oblężenia. W tym okresie większość aparatu bezpieczeństwa państwowego została ewakuowana do Kujbyszewa, ale w mieście pozostali ci enkawudziści, którym powierzono zadanie ochrony porządku publicznego w stolicy. 22 października otrzymali także zadanie walki z wrogiem w granicach miasta, jeśli ten zdoła się przebić. Również do Kujbyszewa postanowiono wywieźć część więźniów osobnymi wagonami. Zgodnie z „planem moskiewskim” NKWD kompleks na Łubiance był zaminowany i miał zostać wysadzony w przypadku upadku miasta. Miny usunięto dopiero w 1942 roku.

Odbudowa kompleksu pod kierownictwem Szczusiewa mogła rozpocząć się w 1944 roku. Architekt zaproponował przerwanie Małej Łubianki, aby połączyć oba budynki w jeden i zbudować drugi dziedziniec. Dolną kondygnację budynku ozdobiono szarym granitem, górne kondygnacje o prostej strukturze architektonicznej pokryto beżowo-różową gładzią szpachlową. Pasowała ona do koloru pilastrów wykonanych z tufu z gruzińskiego Bolnisi. Kompozycja architektoniczna otrzymała pozytywne recenzje od współczesnych jej krytyków. Niektórzy badacze wskazują na podobieństwo projektu do Palazzo della Cancelleria w Rzymie. Samemu Szczusiewowi przypisuje się następujące oświadczenie dotyczące projektu domu: „Poprosili mnie, abym zbudował salę tortur, więc wybudowałem dla nich weselsze więzienie”.

Do 1948 roku zrekonstruowano tylko prawą stronę kompleksu, zachowując projekt tylnej elewacji. Wzniesiono również centralny sektor domu, ozdobiony loggią nad wejściem głównym. Fasada główna została ozdobiona zegarem wyjętym z rozgrabionego luterańskiego kościoła Piotra i Pawła przy ulicy Starosadskiej. Po lewej stronie przylegał do domu stary budynek towarzystwa ubezpieczeniowego, do którego dobudowano dwa piętra, ale z zachowaniem oryginalnego stylu. Budynki połączyła jedna fasada dopiero w latach 1983–1985 na mocy dekretu sekretarza generalnego Jurija Andropowa. W tym samym czasie, pod kierownictwem architekta Gleba Makariewicza, całkowicie przebudowano dawny dom towarzystwa ubezpieczeniowego.

Równolegle z odbudową starego kompleksu w latach 1979–1982, po przeciwnej stronie Bolszoj Łubianki, grupa architektów pod kierownictwem Makariewicza wzniosła nowy budynek, do którego przeniosło się kierownictwo KGB. Jednak stary kompleks nadal służył jako siedziba służb administracyjnych organów bezpieczeństwa państwowego. Obecnie dom należy do Federalnej Służby Bezpieczeństwa.

Więzienie wewnętrzne Budowa i wspomnienia więźniów