thumb|266px|Podział administracyjny Kościoła greckokatolickiego w Polsce w 1772 roku Chełmska diecezja unicka – dawna diecezja unicka, istniejąca w latach 1596–1875, z siedzibą w Chełmie.
Historia Na synodzie w Brześciu w roku 1595 biskupi metropolii kijowskiej uchwalili tzw. Artykuły do zjednoczenia z Kościołem rzymskim. W roku 1596 na ponownym synodzie w Brześciu, część biskupów prawosławnych, w tym biskup chełmski, uznało zwierzchność Rzymu. Dzięki temu biskupi mogli min. zachować wysoką pozycję oraz korzystać z przywilejów, które nie objęłyby ich jako hierarchów prawosławnych.
Część duchownych i wyznawców prawosławia na terenie diecezji chełmskiej nie uznała unii i próbowała zorganizować na nowo prawosławną hierarchię. W 1621 roku patriarcha jerozolimski Teofanes III konsekrował prawosławnego biskupa chełmskiego, Paisjusza. W 1650 roku, na mocy ugody zborowskiej z Bohdanem Chmielnickim, król Jan Kazimierz przekazał diecezję prawosławnym, ale w 1651 ponownie uznał prawa unitów. Konflikty z prawosławnymi mieszczanami chełmskimi zdarzały się jeszcze do roku 1678. Prawosławne bractwo lubelskie przystąpiło do unii w roku 1695, a bractwo zamojskie – w roku 1706.
Chełmska diecezja unicka została zlikwidowana przez władze carskie w 1875, jako ostatnia unicka diecezja na terenie Królestwa Polskiego.
Uniccy biskupi chełmscy Lata urzędowaniaBiskupUwagi+ Biskupi ordynariusze unickiej diecezji chełmskiej 1596–1603 Dionizy Zbirujski wcześniej prawosławny biskup chełmski, sygnatariusz unii brzeskiej 1604–1619 Arseniusz Joann /Iwan/ Andrzejewski 1619–1625 Atanazy Pakosta 1625–1626 Teodor Mieleszko (Mieleszkowicz) 1626–1628 75px Józef Welamin Rutski jednocześnie metropolita kijowski, reformator kościoła unickiego (greckokatolickiego), Sługa Boży 1630–1649 Metody Terlecki przebudował katedrę unicką w Chełmie 1649 Atanazy Zachariasz Furs zmarł przed objęciem urzędu 1649–1687 75px Jakub Jan Susza początkowo administrator, od 1652 ordynariusz diecezji chełmskiej, popularyzator kultu Matki Bożej Chełmskiej 1687–1691 Augustyn Aleksander Łodziata koadiutor w latach 1685–1687 1691–1693 Jan Małachowski wcześniej unicki biskup przemyski 1693–1709 Gedeon Woyna-Orański 1711–1730 Józef Lewicki 1730–1756 75px Felicjan Filip Wołodkowicz późniejszy unicki biskup włodzimiersko-brzeski i metropolita kijowski 1756–1784 75px Maksymilian Ryłło późniejszy unicki biskup przemyski 1784–1790 75px Teodozy Rostocki późniejszy unicki metropolita kijowski 1790–1804 75px Porfiriusz Skarbek-Ważyński 1804–1810 75px Antoni Angełłowicz jednocześnie greckokatolicki biskup przemyski, później biskup kamieniecki, arcybiskup lwowski i metropolita halicki, rektor Uniwersytetu Józefińskiego 1810–1828 75px Ferdynand Dąbrowa-Ciechanowski 1828–1851 75px Filip Felicjan Szumborski 1851–1863 75px Jan Teraszkiewicz 1863–1866 75px Jan Mikołaj Kaliński 1866–1868 Józef Wójcicki zarządzał diecezją bez święceń biskupich 1868–1871 75px Michał Kuziemski 1871–1875 75px Marceli Popiel prawosławny administrator diecezji, późniejszy prawosławny biskup połocki i witebski, za jego czasów zlikwidowano unicką diecezję chełmską i włączono ją do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego
Lata urzędowaniaBiskupUwagi+ Biskupi pomocniczy unickiej diecezji chełmskiej 1819–1828 Wincenty Siedlecki 1843–1851 Jan Teraszkiewicz późniejszy biskup ordynariusz unickiej diecezji chełmskiej
Zobacz też Konsystorz Generalny Chełmskiej Diecezji Greckounickiej w Królestwie Polskim Diecezja chełmska (prawosławna) Diecezja chełmska (rzymskokatolicka) Biskupi chełmscy (Kościół łaciński)
Bibliografia Bender R., Angielskie źródła do dziejów unii w Lubelskiem i na Podlasiu w XIX w., „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, (1967), z. 15, s. 245–248. Bojarski J.P., Czasy Nerona w XIX wieku pod rządem moskiewskim czyli ostatnie chwile Unii w Dyecezji chełmskiej, Lwów 1887. Dylagowa H., Dzieje unii brzeskiej, Warszawa-Olsztyn 1996. Dylągowa H., Unia brzeska i unici w Królestwie Polskim, Warszawa 1989. Jak z Unitami obchodzą się w Rosji ? Korespondencja dyplomatyczna przedłożona w Izbie niższej angielskiej z polecenia królowej a w odpowiedzi na adres z dnia 5 marca 1877 r., Kraków 1877. Kielak D., Sprawa unicka w utworach Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta, w: Martyrologia Unitów Podlaskich w świetle najnowszych badań naukowych. Unici Podlascy, t. 1, Siedlce 1996. Kołbuk W., Przechodzenie unitów na obrządek łaciński w diecezji chełmskiej w XIX wieku, w: Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej, red. J. Łużny, Lublin 1988, s. 209–220. Kołbuk W., Unia kościelna w Królestwie Polskim w XIX w., W: Polska – Ukraina 1000 lat sąsiedztwa, red. S. Stępień, t. 2, s. 131–139. Kossowski A., Z dziejów unii kościelnej na terenie b. diecezji chełmskiej w latach 1851–1866, Lublin 1938. Krzywdy Kościoła polskiego pod berłem rosyjskim. Urzędowe dokumenty Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej tyczące się prześladowań katolików Polsce i w Rosji i zerwania stosunków dyplomatycznych z rosyjskim, Lwów 1878. Lewandowski J., Likwidacja obrządku greckokatolickiego w Królestwie polskim w latach 1864–75, „Annales UMCS” (1966), sec. F, z. 21, s. 216–242. Lewandowski J., Na pograniczu. Polityka władz państwowych wobec unitów Podlasia i Chełmszczyzny 1772–1875, Lublin 1996. Likowski E., Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi uważane głównie ze względu na przyczyny jego upadku, wyd.2, Warszawa 1906, t. 2. Skowronek J., Podstawowe aspekty unii w świadectwach zachodnich (na podstawie relacji posła francuskiego w Warszawie), w: Unia brzeska: geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod. red. R. Łużnego, F. Ziejki, Kraków 1994. Zbrożek P., Historia ucisku Kościoła greckokatolickiego przez Moskali w diecezji chełmskiej, Lwów 1874.
Kategoria:Podział administracyjny Kościoła unickiego w I Rzeczypospolitej Kategoria:Dawne polskie diecezje katolickie Kategoria:Dawne eparchie unickie Diecezja chełmska (unicka)