Bydło, bizon (Bos) – rodzaj ssaków z podrodziny bawołów (Bovinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji i Ameryce Północnej.

Charakterystyka Długość ciała 190–380 cm, długość ogona 30–110 cm, wysokość w kłębie 137–220 cm; długość rogów 18–90 cm; masa ciała 300–1000 kg; samce są większe i cięższe od samic (dotyczy gatunków występujących na wolności). Gatunki z tego rodzaju to duże, ciężkie zwierzęta o długim ogonie zakończonym pękiem włosów. Pochodzą z południowej Azji. Mają duże znaczenie w gospodarce człowieka.

Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10 wydaniu Systema Naturae w publikacji własnego autorstwa poświęconej systematyce zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił kilka gatunków – Bos bison , Bos bonasus , Bos taurus , Bos indicusPodgatunek B. taurus. i Bos bubalis – z których gatunkiem typowym jest (Linneuszowska tautonimia) Bos taurus .

Etymologia Bos: , bovis ‘wół’. Taurus: łac. taurus ‘byk’, od tauros ‘byk’. Urus: łac. urus ‘tur, żubr’, od gr. ουρος ouros ‘tur’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Urus scoticus (= Bos taurus ). Bison: łac. bison, bisontis ‘bizon, żubr’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Bos bison . Bibos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Bison oraz Bos . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bibos subhemachalus (= Bos gaurus ). Bisonus (Bissonius): łac. bison, bisontis ‘bizon, żubr’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bisonus poephagus (= Bos grunniens ). Poephagus: gr. ποηφαγος poēphagos ‘trawożerny’, od ποα poa, ποας poas ‘trawa’; -φαγος -phagos ‘jedzący’, od φαγειν phagein ‘jeść’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos grunniens . Bonasus: gr. βονασος bonasos ‘dziki byk, bizon’. Gatunek typowy: Wagner wymienił dwa gatunki – Bos bison i Bison americanus (= Bos bison ) – z których gatunkiem typowym jest Bos bison . Harlanus: Richard Harlan (1796–1843), amerykański zoolog, paleontolog. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Sus americanus (= †Bos latifrons ). Gaveus: bengalska nazwa gavi lub gaoi dla gajala używana w Ćottogram i Asam. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos frontalis . Platatherium: La Plata, Argentyna; θηριον thērion ‘dzike zwierzę’, od θηρ thēr, θηρος thēros ‘zwierzę’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Platatherium magnum (= Bos taurus ). Gauribos: zbitka wyrazowa nazwy gatunkowej Bos gaurus oraz nazwy rodzajowej Bos . Gatunek typowy: Heude wymienił cztery gatunki – Gauribos laosiensisPodgatunek B. gaurus. , Gauribos brachyrhinus (= Bos gaurus ), Gauribos mekongensis (= Bos gaurus ) i Gauribos sylvanus (= Bos gaurus ) – z których gatunkiem typowym jest Gauribos laosiensis Uribos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Urus oraz Bos . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Uribos platyceros (= Bos gaurus ). Bubalibos: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Bubalis i Bos . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bubalibos annamiticus (= Bos gaurus ). Microbos: gr. μικρος mikros ‘mały’; rodzaj Bos . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Bos? leptoceros (= Bos gaurus ). Simobison: gr. σιμος simos ‘wklęsły, z zadartym nosem’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison figginsi (= †Bison antiquus ). Stelabison: gr. στηλη stēlē ‘podpora, stojak’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison occidentalis (= †Bison antiquus ). Superbison: łac. super ‘obok, przy’; rodzaj Bison . Gatunek typowy: Frick wymienił kilkanaście gatunków – †Bison alaskensis , †Bison alleni , †Bison occidentalis (= †Bison antiquus ), †Bison chaneyi (= †Bison alaskensis ), †Bos latifrons , †Bison angularis (= †Bos latifrons ), †Bos arizonica (= †Bos latifrons ), †Bos crampianus (= †Bos latifrons ), †Bison ferox (= †Bos latifrons ), †Bison regius (= †Bos latifrons ), †Bison rotundus (= †Bos latifrons ) i †Bison crassicornis (= †Urus priscus ) – z których gatunkiem typowym jest †Bison crassicornis (= †Urus priscus ). Novibos: łac. novus „nowy”; rodzaj Bos . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Bos sauveli . Platycerobison: gr.πλατυς platus ‘szeroki’; κερας keras, κερατος keratos ‘róg’ ; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison chaneyi (= Bison alaskensis ). Gigantobison: gr. γιγας gigas, γιγαντος gigantos ‘olbrzym, gigant’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bos latifrons . Parabison: gr. παρα para ‘blisko, w pobliżu’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison exiguus . Leptobison: gr. λεπτος leptos ‘delikatny, drobny’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Leptobison hanaizumiensis . Colombibos: Kolumbia (); łac. bos, bovis ‘wół’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Colombibos atactodontus (= Bos taurus ). Eobison: gr. εως eōs lub ηως ēōs ‘świt’; rodzaj Bison . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Bison palaeosinensis . Dmanisibos: Dmanisi, Gruzja; rodzaj Bos . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Dmanisibos georgicus .

Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNBibosB.H. Hodgson, 1837centruj|150pxBos gaurusC.H. Smith, 1827gaur indyjski2 podgatunkiIndie, południowy Nepal, południowy Bhutan, Mjanma, Tajlandia, Laos, Wietnam, Kambodża i Półwysep Malajski; być może Bangladesz i południowo-środkowa Chińska Republika Ludowa (południowy Junnan); zakres wysokości: 0–3000 m n.p.m.DC: 250–330 cmDO: 70–105 cmMC: 650–1000 kgcentruj|150pxBos frontalisLambert, 1804gajal udomowionygatunek monotypowyniektóre regiony północno-wschodnich Indii, Bangladeszu, Birmy i Chińskiej Republiki Ludowej (Junnan)DC: 250–330 cmDO: 70–105 cmMC: 650–1000 kgGUcentruj|150pxBos javanicus d’Alton, 1823banteng azjatycki3 podgatunkiMjanma, południowa Chińska Repulika Ludowa (południowy Junan, obecna obecność niepewna), Laos, Wietnam, Kambodża, północna część kontynentalnej Malezji i Tajlandii, Borneo i Jawa; być może Bali; zakres wysokości: 0–2100 m n.p.m.DC: 190–225 cmDO: 65–80 cmMC: 600–800 kgNovibosCoolidge, 1940centruj|150pxBos sauveliUrbain, 1937kuprej azjatyckigatunek monotypowyhistorycznie w Kambodży, południowym Laosie, południowo-wschodniej Tajlandii i zachodnim Wietnamie (być może szerszy zasięg), jeśli nadal występuje na wolności, prawdopodobnie ogranicza się do kilku obszarów chronionych we wschodniej KambodżyDC: 210–220 cmDO: 100–110 cmMC: 700–900 kgBosLinnaeus, 1758centruj|150pxBos primigeniusBojanus, 1827tur leśnygatunek monotypowyznany z dużej części Eurazji, w tym Europy, zachodniej i wschodniej Azji, także Indii i Afryki PółnocnejDC: 260–310 cmDO: brak danychMC: 700–1500 kgcentruj|150pxBos taurusLinnaeus, 1758tur europejski2 podgatunkicały światDC: 180–226 cmDO: brak danychMC: 400–2000 kgGUBisonC.H. Smith, 1827 –bizoncentruj|150pxBos bonasusLinnaeus, 1758żubr europejski3 podgatunki (w tym 2 wymarłe)historycznie środkowa i wschodnia Europa oraz północny Kaukaz; obecnie rozproszone wolne i półwolne populacje w Polsce, Litwie, Białorusi, Słowacji, Ukrainie i Rosji; zakres wysokości: 0–2100 m n.p.m.DC: 210–350 cmDO: 30–60 cmMC: 350–1000 kgcentruj|150pxBos bisonLinnaeus, 1758bizon amerykański2 podgatunkirozproszone, wolno żyjące stada ochronne w zachodniej i środkowej Kanadzie, zachodnich Stanach Zjednoczonych (Alaska, Montana, Utah i Wyoming) i skrajnie północnym Meksyku (Chihuahua); zakres wysokości: 180–2750 m n.p.m.DC: 210–380 cmDO: 43–60 cmMC: 360–998 kgPoephagusJ.E. Gray, 1843centruj|150pxBos mutus(Przewalski, 1883)jak dzikigatunek monotypowyfragmentaryczne na Wyżynie Tybetańskiej w Chińskiej Republice Ludowej (Sinciang, Tybet, Qinghai i Gansu), północno-zachodnich Indiach (Ladakh) i północno-zachodnim Nepalu; zakres wysokości: 4000–6100 m n.p.m.DC: do 380 cmDO:do 100 cmMC: 300–1000 kgcentruj|150pxBos grunniensLinnaeus, 1766jak zwyczajnygatunek monotypowycały światDC: do 380 cmDO:do 100 cmMC: 300–1000 kgGU Kategorie IUCN: – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony, – gatunek wymarły; GU – gatunek udomowiony, nie podlega ocenie przez IUCN.

Niektóre systemy klasyfikują zebu indyjskie (Bos indicus), bydło domowe (Bos taurus) i tura leśnego (Bos primigenius), za podgatunki nadrzędnego gatunku Bos taurus, jako Bos taurus indicus, Bos taurus taurus i Bos taurus primigenius.

Jak zwyczajny (Bos grunniens) bywa określany jako jeden gatunek z dwoma podgatunkami – jak udomowiony (Bos grunniens grunniens) i jak dziki (Bos grunniens mutus).

Niektóre ujęcia systematyczne wyróżniają też rodzaj Bison (bizon) z dwoma gatunkami: B. bison i B. bonasus jednak analizy filogenetyczne wykazują, że Bison jest zagnieżdżony w rodzaju Bos i dlatego Bos bez Bison nie jest monofiletyczny.

Uproszczony kladogram i introgresja genetyczna współcześnie żyjących gatunków z rodzaju Bos za Wu i współpracownikami (2018):

Uproszczony fragment kladogramu za Calamarim (2021) w oparciu o DNA, DNA antyczne i szczątki subfosylne:

Opisano również szereg gatunków wymarłych w czasach prehistorycznych:

Uwagi

Przypisy Nazwy zwyczajowe za:

Etymologia za:

Bibliografia

Kategoria:Wołowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza