Józef Lewartowski

Józef Lewartowski także Aron Lewartowski albo Lewirtowski właśc. Aron Josel Lewartowski ps. G. Aroński, Dyrektor, Finkelsztein (Finkelsztajn), Grynberg, Josif Graf, Josyf, Józef, Josel Kulawy, Stary, Zagorys, w ZSRR Grigorij Dawidowicz Aroński (ur. 10 maja 1895 w Bielsku Podlaskim, zm. 25 sierpnia 1942 w Warszawie albo po tej dacie w Treblince) – polski działacz komunistyczny i organizator żydowskiego ruchu oporu, członek Poalej Syjon, od 1921 członek KPP (w latach 1924–1938 członek i zastępca członka KC), w czasie okupacji przedstawiciel konspiracyjnej PPR w getcie warszawskim, współtwórca i jeden z przywódców Bloku Antyfaszystowskiego.

Życiorys thumb|Kamienica przy ulicy Ogrodowej 10/26 w Warszawie, gdzie w latach 1941–1942 mieszkał Józef Lewartowski Urodził się w ubogiej, wielodzietnej rodzinie rzemieślniczej jako syn Mowsze Lewartowskiego i Muszy (Sary) ze Sternów. Ukończył 4 klasy żydowskiej szkoły początkowej i rozpoczął naukę w bielskim gimnazjum. W 1911 z powodu trudnych warunków materialnych przerwał edukację i rozpoczął pracę jako urzędnik w kantorze, jednak cały czas się uczył metodą samokształcenia. W latach 1915–1918 pracował przy budowie dróg bitych, organizując pracę robotników tak, by była ona niekorzystna dla Niemców. W 1918 roku wstąpił do Żydowskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej „Poalej Syjon”. Kiedy w 1920 Armia Czerwona zajęła Bielsk Podlaski, został członkiem Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski. Jego zadaniem było zorganizowanie administracji władzy radzieckiej w powiecie bielskimSłownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 504, hasło „Lewartowski Józef”..

thumb|Tablica pamiątkowa na budynku (zdemontowana w czerwcu 2016) W 1921 wyjechał do Warszawy i związał się z lewym skrzydłem „Poalej Syjon”. Był współorganizatorem Żydowskiej Spółdzielni Wydawniczej „Życie”, wydającej literaturę propagandową. Współtworzył akcję połączenia z Komunistyczną Partią Robotniczą Polski. Z jej ramienia powołany został do Centralnego Biura Żydowskiego KPRP, gdzie współorganizował akcje antysyjonistyczne i antyreligijne. W kwietniu 1922 wziął udział w III Konferencji KPRP w Sopocie, a jesienią 1923 w II Zjeździe KPRP pod Moskwą. Zimą 1925 na III Zjeździe KPRP pod Moskwą został zaocznie wybrany do Komitetu Centralnego (KC) tej partii. Pod koniec 1925 aktywnie uczestniczył w IV Konferencji KPP w Moskwie.

19 kwietnia 1926 został aresztowany i we wrześniu 1926 skazany na 3 lata więzienia. Był aktywnym działaczem komuny więziennej (w styczniu 1928 został jej kierownikiem). W grudniu 1926 współorganizował ucieczkę więźniów politycznych. Po wyjściu na wolność nielegalnie wyjechał do Moskwy, gdzie pracował w Polsko-Nadbałtyckim Sekretariacie Krajowej Międzynarodówki Komunistycznej i wstąpił do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików).

W 1932 wrócił do Polski i objął kierownictwo Centralnej Redakcji KPP. W 1933 był jednym z organizatorów strajków robotniczych przemysłu włókienniczego w Łodzi i Białymstoku. W 1934 został ponownie aresztowany i skazany na 12 lat więzienia (ostatecznie karę skrócono do 6 lat i 8 miesięcy). W więzieniu w Rawiczu poznał m.in. Alfreda Lampego, Marcelego Nowotkę, Pawła Findera, Bolesława Bieruta i Mariana Buczka, z którymi działał w komunie więziennej. Wyszedł na wolność po 1 września 1939.

Wziął udział w obronie Warszawy. Następnie przedostał się do Białegostoku, gdzie został dyrektorem fabryki włókienniczej. W latach 1939–1941 współpracował z okupantem sowieckim na ziemiach wschodnich II RP. Po bombardowaniu Białegostoku przez Niemców w czerwcu 1941 jego ciężarna żona Ruta ewakuowała się do RSFSR, a Lewartowski pozostał w mieście, gdzie zorganizował obronę fabryki. Jeszcze w tym samym roku, w Morszańsku, urodził mu się syn Józef.

W końcu 1941 przybył do Warszawy. Trafił do getta, gdzie był jednym z organizatorów Polskiej Partii Robotniczej, która szybko rozrosła się do 500 członków i prawdopodobnie była największą organizacją partyjną w getcie. W marcu 1942 wspólnie m.in. z Mordechajem Anielewiczem, Josefem Kapłanem oraz Icchakiem Cukiermanem zorganizował w getcie Blok Antyfaszystowski.

Okoliczności śmierci Według Alicji Pacholczyk zginął na terenie getta zastrzelony przez Gestapo. Tak podaje również Zofia Borzymińska, według której Lewartowski ukrywał się w szopie Landaua przy ul. Gęsiej, skąd podczas obławy 25 sierpnia 1942 został wyprowadzony i zamordowany.

Inną wersję podają Józef Gitler-Barski i Cywia Lubetkin, według których Lewartowski został aresztowany w warsztacie Landaua i wsadzony do pociągu do Treblinki. Potwierdził to również Eliahu Gutkowski, który wyskoczył z tego samego pociągu i wrócił do Warszawy. Gutkowski był świadkiem, jak Lewartowski dodawał w wagonie otuchy transportowanym i nawoływał do zachowania żydowskiej dumy i godności, mimo świadomości zbliżającej się Zagłady. Informację tę przekazał Icchakowi Cukiermanowi, który po wojnie przekazał ją wdowie po Lewartowskim, Rucie.

Upamiętnienie Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy zgodnie z Rozkazem personalnym nr 212 z dnia 18 kwietnia 1945 za udział w Powstaniu w getcie warszawskim 1943.

Na kamienicy przy ulicy Ogrodowej 10/26 w Warszawie, gdzie w latach 1941–1942 mieszkał Józef Lewartowski, w 1958 została umieszczona pamiątkowa tablica (zdemontowana w czerwcu 2016).

Od 20 marca 1958 jest patronem ulicy w Warszawie na terenie dzielnicy ŚródmieścieUchwała nr 15 Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia 20 marca 1958 r. w sprawie zmiany nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy”, Warszawa, dnia 6 maja 1960 r., nr 6, poz. 23; Zarządzenie Zastępcze Wojewody Mazowieckiego z dnia 9 listopada 2017 r. w sprawie nadania nazwy ulicy, „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”, Warszawa, dnia 10 listopada 2017 r., poz. 10127.. Został on także upamiętniony na jednym z kamiennych bloków warszawskiego Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów znajdującym się na rogu ulicy Zamenhofa i ulicy swojego imienia.

Galeria

Przypisy

Bibliografia Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Warszawa 1972. Polski słownik judaistyczny, t. 2, Warszawa 2003. Bernard Ber Mark, Walka i zagłada warszawskiego getta (1959).

Kategoria:Członkowie KC KPP Kategoria:Członkowie Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski Kategoria:Ludzie urodzeni w Bielsku Podlaskim Kategoria:Mieszkańcy getta warszawskiego Kategoria:Obrońcy Warszawy (1939) Kategoria:Odznaczeni Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy Kategoria:Ofiary Grossaktion in Warschau Kategoria:Politycy Poalej Syjon Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady Kategoria:Więźniowie polityczni w II Rzeczypospolitej Kategoria:Więźniowie więzienia w Rawiczu (II Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w 1895 Kategoria:Zmarli w 1942