thumb|Odo Bujwid (pierwszy od prawej) w towarzystwie marsz. Józefa Piłsudskiego i jego rodziny. Sulejówek, rok 1925 mały|Tablica na ścianie kamienicy przy ul. Lubicz 34 w Krakowie, gdzie znajduje się Muzeum Odona Bujwida mały|Szczepienie w Instytucie O. Bujwida Odo Feliks Kazimierz Bujwid (ur. 30 listopada 1857 w Wilnie, zm. 25 grudnia (inne źródła podają 26) 1942 w Krakowie) – pierwszy polski bakteriolog, pionier higieny i profilaktyki zdrowotnej, jeden z pierwszych polskich naukowców zajmujących się wytwórczością szczepionek leczniczych, w tym przeciwko wściekliźnie, członek korespondent Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1894 roku, esperantysta, redaktor i wydawca pisma Pola Esperantisto w okresie międzywojennym.

Życiorys Urodzony w Wilnie wywodził się ze zubożałej szlachty litewskiej. Syn Feliksa i Berty z Danów. Jego ojciec przeniósł się do Warszawy i jako urzędnik pracował w magistracie. Na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim studiował medycynę, a przygotowanie fachowe do specjalizacji bakteriologicznej zdobył w Berlinie u Roberta Kocha i w Paryżu w instytucie Ludwika Pasteura. W Warszawie założył pierwszy w Polsce instytut zapobiegania wściekliźnie oraz stacje badania produktów spożywczych.

W 1893 Rada Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego zaproponowała mu objęcie nowo utworzonej katedry higieny. Bujwid przeniósł się do Krakowa, mimo że konserwatywne grupy uniwersyteckie z rezerwą i niechęcią odnosiły się do nowych prądów przyrodniczo-naukowych propagowanych przez przybysza z Kongresówki. Od początku rozwinął niezwykle intensywną działalność naukową, a ponadto stworzył w Krakowie drugi na terenie kraju zakład szczepień pasteurowskich.

Obok publikowania licznych rozpraw naukowych, aktywnie pracował społecznie. W 1896 wybrany radnym m. Krakowa, przyczynił się do założenia wodociągów i sieci kanałów w mieście. Był zwolennikiem upowszechnienia oświaty, współtwórcą miejscowego III koła Towarzystwa Szkoły Ludowej, organizatorem – wraz z żoną – pierwszego gimnazjum żeńskiego, popierał walkę kobiet o dopuszczenie do studiów uniwersyteckich. Przyciągał do siebie młodych ludzi o nowoczesnych poglądach, a jego dom stał się ogniskiem skupiającym przedstawicieli postępowej inteligencji krakowskiej. W okresie międzywojennym był członkiem Rady Przybocznej Prezydenta oraz w latach 1931–1933 Tymczasowej Rady Miejskiej. Propagował język esperanto, był wydawcą czasopisma „Pola Esperantisto” w okresie międzywojennym. W swoim domu przy ulicy Lubicz 34 założył wytwórnię surowic i szczepionek, która w czasie okupacji niemieckiej dostarczała ludności polskiej szczepionek przeciwko durowi plamistemu. W budynku tym umiejscowione zostało Muzeum Odona Bujwida.

Był człowiekiem niezwykle pracowitym i zorganizowanym. Jak napisała jego córka Jadwiga Demlowa: „Nie znosił lenistwa, marnotrawstwa, był wrogiem zaciętym picia wódki, palenia papierosów, gry w karty i przebywania w knajpach”.

Zainteresowany ideą rotariańską był inicjatorem założenia Krakowskiego Klubu Rotary, był jego prezesem, tworząc organizację z wielkim zaangażowaniem, zapraszając do komitetu organizacyjnego znanych sobie i zaprzyjaźnionych ludzi: Juliusza Dunikowskiego i Tadeusza Dyboskiego.

W wieku 75 lat, po śmierci żony zaczął pisać dziennik, najpierw w postaci listów do żony, później w formie klasycznych zapisków.

Był członkiem Komitetu Organizacyjnego Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela w Krakowie, członkiem Komitetu Przyjaciół Pokoju. Do maja 1933 był prezesem zarządu Okręgu V Związku Rezerwistów, a po ustąpieniu został wybrany członkiem zarządu. W 1935 roku był członkiem krakowskiej loży wolnomularskiej Przesąd Zwyciężony. Zmarł 25 grudnia 1942. Pochowany został na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera XVIII-płd-po lewej Bieleckich).

Rodzina Jego żoną od 1886 roku była Kazimiera Bujwidowa z Klimontowiczów, jedna z najważniejszych postaci ruchu feministycznego pierwszej fali w Polsce. Miał z nią sześcioro dzieci: Kazimierę, Zofię, Jadwigę, Helenę, Stanisława i Jana.

Córka Helena, po mężu Jurgielewiczowa, jako pierwsza kobieta otrzymała w dniu 5 maja 1923 dyplom lekarza weterynarii po ukończeniu z ogólnym wynikiem celującym Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Helena była porucznikiem 11 Pułku Ułanów Legionowych, odznaczona czterokrotnie Krzyżem Walecznych za męstwo wykazane w czasie Obrony Lwowa.

Syn Stanisław (ur. 8 lipca 1895 w Krakowie) był porucznikiem kawalerii rezerwy Wojska Polskiego, inżynier, odznaczonym Krzyżem Niepodległosci i Krzyżem Walecznych. W 1913 złożył maturę w c. k. Gimnazjum III w Krakowie. W czasie I wojny światowej walczył w szeregach 1 i 2 Pułku Ułanów Legionów Polskich. W 1917 ukończył kawaleryjski kurs oficerski. Zmarł 30 maja 1951.

Najmłodszy z rodzeństwa – Jan (1899–1984) kapitan piechoty rezerwy Wojska Polskiego, inżynier. Od 30 października 1916 służył w 2. oddziale karabinów maszynowych 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich. Przed II wojną światową był znanym hodowcą bydła, naukowcem oraz wybitnym trenerem wioślarstwa (przed II wojną światową trenował m.in. mistrzów Europy i medalistów olimpijskich Rogera Vereya i Jerzego Ustupskiego, potem był twórcą wrocławskiego powojennego wioślarstwa i trenerem olimpijczyków z AZS Wrocław). W czasie kampanii wrześniowej 1939 był dowódcą 3. kompanii ckm 20 Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej. W czasie okupacji niemieckiej był żołnierzem Armii Krajowej.

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1932) Złoty Krzyż Zasługi (19 marca 1937)

Uwagi

Przypisy Andrzej Pettyn, Skizo pri la Esperanto-movado en Pollando (Szkic o ruchu esperanckim w Polsce), Warszawa, 1978. Anna Kargol, Środowisko wolnomularskie w międzywojennym Krakowie, w: Ars Regia, 9/15-16, 2006, s. 151, 157.

Jan Szarek, Senior hodowców polskiego bydła czerwonego mgr inż. Jan Bujwid (1899–1984) – człowiek mocny, twórczy i szlachetny, „Wiadomości Zootechniczne”, R. LVI (2018), 1: 192–199.

„za zasługi na polu pracy społecznej”. „za zasługi na polu pracy naukowej i pedagogicznej”.

Polska Zbrojna Nr 132 z 16 maja 1923 r., s. 4.

Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Barbara Wasiewicz, Odo Bujwid (1857-1942) – portret uczonego: Część I Okres warszawski, „Przegląd Lekarski”, 74 (9), 2017, s 450–455 [dostęp 2025-07-11]. Część II Okres krakowski, „Przegląd Lekarski”, 75 (1), 2018, s. 102–109 [dostęp 2025-07-11]. Prace Odo Bujwida dostępne w Sieci (Katalog HINT) Publikacje Odo Bujwida dostępne w serwisie Polona

Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Absolwenci Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Latającego (1882–1905) Kategoria:Członkowie Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu Kategoria:Członkowie Towarzystwa Szkoły Ludowej Kategoria:Członkowie Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela Kategoria:Polscy esperantyści Kategoria:Ludzie urodzeni w Wilnie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polscy mikrobiolodzy Kategoria:Polscy wolnomularze (II Rzeczpospolita) Kategoria:Radni Krakowa (zabór austriacki) Kategoria:Urodzeni w 1857 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Zmarli w 1942