Przywilej koszycki (przywilej generalny) – przywilej nadany 17 września 1374 roku polskiej szlachcie przez króla Ludwika Węgierskiego w Koszycach w zamian za uznanie przez szlachtę praw do korony polskiej jednej z jego córek. Przywilej ten był prawną kontynuacją przywileju budzińskiego z 1355 roku, w którym ustanowiono generalną zasadę dziedziczenia tronu w razie bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego przez Ludwika Węgierskiego (układ o przeżycie).
Treść Przywilej koszycki był przywilejem generalnym, który obejmował cały kraj i odnosił się tylko do stanu szlacheckiego – nie dotyczył stanu chłopskiego, mieszczaństwa oraz duchowieństwa, które później otrzymały od Ludwika Węgierskiego osobne przywileje. Treść przywileju zredagował kanclerz koronny Zawisza z Kurozwęk.
Przywilej koszycki gwarantował szlachcie: obniżony podatek z 12 do 2 groszy z łanu uprawianego przez chłopa, zobowiązanie króla do nieustanawiania nowych podatków bez zgody przedstawicieli stanu (z wyjątkiem stałego podatku), zwolnienie z obowiązku budowy i naprawy zamków (z wyłączeniem sytuacji, gdy odbudowy wymagałyby zagrożone wojną umocnienia pograniczne na Rusi Halickiej lub gdy na budowę nowego zamku wyraziłaby zgodę cała szlachta), zobowiązanie króla do nieobsadzania urzędów cudzoziemcami, urzędy te nie mogły być także dziedziczne, zwolnienie z obowiązku utrzymywania króla i jego dworu podczas jego podróży po kraju, obowiązek służby wojskowej tylko w granicach Królestwa (za wyprawy zagraniczne szlachta miała otrzymywać wynagrodzenie), zobowiązanie króla do wykupu szlachcica, który dostał się do niewoli podczas wyprawy wojennej.
Znaczenie Przywilej koszycki to dokument, który odegrał ważną rolę w kształtowaniu się stanu szlacheckiego na ziemiach polskich oraz jego wpływu na politykę kraju. Szlachta stała się gospodarczo uprzywilejowana w zamian za ustępstwa na rzecz dynastii królewskiej. Przywilej regulował kwestie związane z dziedziczeniem tronu, dopuszczając do sukcesji żeńską linię dynastii Andegawenów. Dokument nie wymieniał jednak która z córek ma zostać następczynią. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku polska szlachta wybrała jego najmłodszą córkę, Jadwigę Andegaweńską, przyszłą żonę Władysława Jagiełły, który zapoczątkował w Polsce panowanie dynastii Jagiellonów.
Przywilej gwarantował niepodległość i zjednoczenie królestwa nie tylko samej szlachcie, ale również całemu narodowi polskiemu. Władca zobowiązał się do nienaruszalności terytorialnej Królestwa Polskiego oraz nienadawania żadnych istotnych godności i zaszczytów przybyszom i obcym, lecz tylko mieszkańcom ziem królestwa, w których tego rodzaju godności i zaszczyty istnieją.
W 2024 roku przywilej koszycki został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata. Dokument przechowywany jest w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Przywilej koszycki w katalogu Biblioteki Czartoryskich Przywilej koszycki w bibliotece cyfrowej Muzeum Narodowego w Krakowie Przywilej koszycki w Polonie
Kategoria:Koszyce Koszycki Kategoria:Stosunki polsko-węgierskie (Polska średniowieczna) Kategoria:Średniowieczne utwory dotyczące Polski Kategoria:Zjednoczone Królestwo Polskie 1320–1386 Kategoria:Wydarzenia 1374