Izaak Deutscher (Isaac Deutscher, ur. 3 kwietnia 1907 w Chrzanowie, zm. 19 sierpnia 1967 w Rzymie) – polsko-brytyjski publicysta, historyk i aktywista marksistowski. Autor biografii Józefa Stalina i Lwa Trockiego, a także tłumacz literatury żydowskiej na język polski.
Młodość Urodzony w religijnej chrzanowskiej rodzinie żydowskiej, studiował literaturę, historię i filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. W dzieciństwie przeszedł tradycyjną żydowską edukację, poznawał wówczas Torę i Talmud. Uznawany był za zdolnego ucznia. Jeszcze jako nastolatek stracił jednak wiarę. Został ateistą po tym, kiedy w święto Jom Kipur zjadł na grobie cadyka porcję niekoszernego jedzenia, nie wywołując tym żadnej nadprzyrodzonej reakcji. W wieku 16 lat zaczął publikować swoje wiersze, inspirowane mitologią i kulturą polską i żydowską.
Komunista i trockista W 1927 wstąpił do Komunistycznej Partii Polski. Poglądy marksistowskie pojawiły się u niego w czasie studiów w Warszawie, gdzie kontynuował naukę filozofii. Jako działacz KPP zajmował się redagowaniem podziemnej prasy komunistycznej. W 1931 odwiedził ZSRR, gdzie zaoferowano mu pracę profesora historii teorii marksistowskiej. Deutscher odmówił i wrócił do swojej nielegalnej pracy w Polsce.
W 1933 opublikował artykuł Niebezpieczeństwo barbarzyństwa w Europie, w którym argumentował, że konieczna jest współpraca socjaldemokratów i komunistów w walce z faszyzmem. Było to całkowicie niezgodne z ówczesną oficjalną taktyką Kominternu, który zabraniał komunistom wszelkich sojuszy z lewicą parlamentarną. Deutscher został wyrzucony z partii za sianie niepotrzebnej paniki. Wówczas zwrócił się ku studiowaniu myśli trockistowskiej, nielegalnej w Polsce i wyklętej w ZSRR. Odtąd całe życie deklarował się jako trockista, chociaż w 1938 uznał decyzję o zawiązaniu IV Międzynarodówki za przedwczesną.
Emigracja, II wojna światowa W 1939 wyemigrował do Londynu. Pisał do gazet polsko-żydowskich oraz działał w trockistowskiej Rewolucyjnej Lidze Robotniczej. W 1940 wstąpił do Wojska Polskiego w Szkocji, ale został internowanyIsaac and Tamara Deutscher. Nauczył się angielskiego i w 1942 zaczął pisać do gazet brytyjskich, w tym do „The Economist”, gdzie został ekspertem ds. radzieckich, zagadnień militarnych i jej głównym korespondentem europejskim, pisał również dla „The Observer”. Jako publicysta zajmował w czasie II wojny światowej otwarcie wrogie stanowisko wobec Rządu RP na uchodźstwie i stanowiska Polski wobec ZSRRAdam Pragier: Czas przeszły dokonany, Londyn 1966, wyd. Bolesław Świderski, s. 857-858.. Komentarze Deutschera deprecjonowały wizerunek II Rzeczypospolitej i wysiłek żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wobec brytyjskiej opinii publicznejJan Nowak-Jeziorański „Kurier z Warszawy” Wydawnictwo Znak Kraków 1989 (wyd. I krajowe); Jerzy Lerski Emisariusz Jur, Warszawa 1989, wyd. I krajowe, wyd OW „Interim” , .
Pierwszą poważniejszą publikacją Deutschera była biografia Stalina (Stalin. A Political Biography), opublikowana w 1949. Książka została szybko uznana za kontrowersyjną, jako że jej celem była raczej polemika, a nie czysto akademicki wykład biograficzny. Deutscher napisał pracę z pozycji trockistowskich, chociaż w odróżnieniu od wielu przedstawicieli tego nurtu uznał rolę osobistą Stalina w wydarzeniach w ZSRR, a nie redukował go do roli „wyraziciela interesów biurokracji”. Jeszcze większy rozgłos przyniosła mu trzytomowa biografia Trockiego, złożona z tomów The Prophet Armed (1954), The Prophet Unarmed (1959) i The Prophet Outcast (1963). W swoich czasach biografia ta była pod wieloma względami przełomowa. Deutscher korzystał, za specjalną zgodą Natalii Siedowej, z zamkniętych archiwów Trockiego przechowywanych na Uniwersytecie Harvarda.
Lata 60. W latach 60. Deutscher często dawał odczyty na uniwersytetach Wielkiej Brytanii i USA. Wykładał głównie historię ZSRR oraz analizował przebieg zimnej wojny oraz wojny w Wietnamie. Swoje wykłady poświęcone przemianom w Związku Radzieckim wydał w ostatniej większej pracy, The Unfinished Revolution. W tym czasie jego światopogląd był bliższy marksizmowi humanistycznemu. Deutscher zawsze podkreślał inspiracje trockistowskie w swoim życiu i twórczości.
Zmarł nieoczekiwanie w Rzymie w 1967. Jego imię nosi Deutscher Memorial Prize, coroczna nagroda przyznawana najlepszej pracy akademickiej wydanej w krajach anglojęzycznych poświęconej marksizmowi lub napisanej z marksistowskiego punktu widzenia.
Inne prace Soviet Trade Unions (1950) Russia After Stalin (1953) Russia, What Next? (1953) Heretics and renegades: and other essays (1955) Russia in transition, and other essays (1957) Great contest: Russia and the West (1960) Isaac Deutscher on the Israeli-Arab War: an interview with the late Isaac Deutscher (1967) Non-Jewish Jew and other essays (1968) An Open Letter to Władysław Gomułka and the Central Committee of the Polish Workers Party (1968) Russia, China, and the West 1953-1966 (1970) Marxism in our time (Edited by Tamara Deutscher) (1971) Marxism, Wars, and Revolutions: essays from four decades (1984)
Pisma przełożone na język polski Ostatni dylemat Lenina, tłum. C. Cholewiński, Wyd. SKFM UW, Warszawa 2007 Sumienie byłego komunisty, tłum. C. Cholewiński, Wyd. SKFM UW, Warszawa 2007 Przesłanie nieżydowskiego Żyda, tłum. K. Majewski, Wyd. SKFM UW, Warszawa 2009 Rok 1984. Mistycyzm okrucieństwa, tłum. nieznany, Wyd. SKFM UW, Warszawa 2010 O wojnie arabsko-izraelskiej w 1967 r., tłum. T. Walczak, Wyd. SKFM UW, Warszawa 2010
Przypisy
Kategoria:Brytyjscy sowietolodzy Kategoria:Brytyjscy trockiści Kategoria:Działacze Komunistycznej Partii Polski Kategoria:Polscy marksiści Kategoria:Polscy trockiści Kategoria:Internowani w Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Chrzanowie Kategoria:Urodzeni w 1907 Kategoria:Zmarli w 1967