Strażnik polny (wojskowy) – urząd wojskowy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów powstały na początku XVI w., oznaczający dowódcę najdalej wysuniętych placówek granicznych oraz hetmańskiego współpracownika współodpowiedzialnego za organizację przemarszu wojska.
Charakterystyka Strażnicy odpowiadali za zabezpieczanie wojska podczas marszów i postojów. Rozsyłali podjazdy, wystawiali czaty i podsłuchy wokół obozu, a także organizowali warty przy obiektach wymagających szczególnej ochrony. Do ich obowiązków należało również pilnowanie porządku i spokoju. Co szczególnie istotne, to właśnie oni najczęściej dowodzili strażą przednią maszerującej armii.
Urząd strażnika koronnego uformował się w ramach obrony potocznej, czuwającej nad bezpieczeństwem wschodnich granic. Z czasem strażnik polny stał się najbliższym pomocnikiem i zastępcą hetmana. Za panowania Zygmunta Starego wykształciły się w urzędy: centralny – strażnika polnego – oraz mianowanego przez hetmana strażnik wojskowego, zwanego też polnym.
Istniały dwa oddzielne urzędy strażników: dla Korony – strażnik polny koronny, i dla Wielkiego Księstwa Litewskiego – strażnik polny litewski. Od XVII w. funkcjonował także urząd strażnika wielkiego. W Wielkim Księstwie Litewskim urząd strażnika wielkiego litewskiego na wzór koronnego ustanowił w 1635 r. Władysław IV.
W XVIII w. urzędy strażników stały się tytularnymi synekurami, bez większych powinności, ale z wysoką pensją.
Urząd strażnika polnego – w przeciwieństwie do strażnika wielkiego – łączył się z rzeczywistymi obowiązkami wojskowymi. Miał wysokie miejsce w hierarchii i był dobrze płatny, ale mało eksponowany, stąd mało atrakcyjny dla magnaterii i zazwyczaj sprawowany przez przedstawicieli średniej szlachty. Istniały także urzędy strażników pułkowych, a dla pospolitego ruszenia też strażnicy wojewódzcy i powiatowi znajdujący się jednak poza hierarchią ziemską i pozbawione realnego znaczenia.
Strażnicy polni
Pierwszym strażnikiem polnym (koronnym) był w latach 1526–1527 Marcin Trzebieński. Jego następcą został późniejszy hetman Mikołaj Sieniawski. Ponadto urząd strażnika polnego pełnili m.in.: Mikołaj Potocki – rotmistrz, dworzanin królewski, starosta chmielnicki, kamieniecki Jan Sokół w latach 1648-1649 Stanisław Mariusz Jaskulski, strażnik wojskowy w latach 1650-1652 Benedykt Ujejski w 1652 Stanisław Mariusz Jaskulski w latach 1653-1664 Krzysztof Wiktoryn Zbigniew Lettow-Vorbek, pułkownik jazdy, rotmistrz chorągwi kozackiej i tatarskiej, porucznik. husarski, poseł i marszałek szlachty w powiecie starodubowskim, dworzanin i sekretarz królewski, sędzia ziemski, wojski, owiesny i podkomorzy, 1656-1689 strażnik polny litewski Aleksander Jerzy Lettow-Vorbek, skarbnik, stolnik, poseł i marszałek starodubowski, strażnik polny litewski 1688-1700 Andrzej Modrzejewski w latach 1665-1667 Michał Zbrożek w latach 1668-1691 Jan Sobieski w latach 1692-1699 Józef Wojciech Mierzejewski h. Szeliga – w 1788 r. poseł z województwa podolskiego Jan Mikołaj Oskierko (ur. 1735, zm. 1796) – strażnik polny litewski, szambelan królewski Michał Bruno Ślizień (ok. 1729) – strażnik polny litewski; pisarz skarbowy litewski, podstoli oszmiański Daniel Piaskowski – strażnik polny litewski (XVII w.) Stanisław Bykowski – strażnik polny litewski (ok. 1765)
Zobacz też strażnik wielki strażnicy powiatowi i wojewódzcy generał
Przypisy
Bibliografia Zygmunt Gloger, Strażnik, [w:] Encyklopedia staropolska, Warszawa 1900–1903
Linki zewnętrzne
Kategoria:Urzędy staropolskie Kategoria:Urzędy wojskowe