Zimbabwe, oficjalnie Republika Zimbabwe () – państwo śródlądowe położone w południowej Afryce. Zajmuje powierzchnię 390 757 km², a zamieszkane jest przez 17 150 352 osoby (szac. 2024).
Kraj położony jest w strefie międzyzwrotnikowej, niemal w całości na obszarze wyżynnym. Krajobraz zdominowany jest przez sawanny; występuje tu klimat subtropikalny i stepowy, dwie pory roku – sucha i deszczowa. Rzeka Zambezi wyznacza północną granicę z Zambią, na wschodzie – góry z Mozambikiem, na południu – rzeka Limpopo z Południową Afryką, na zachodzie kraj graniczy z Botswaną.
Zimbabwe jest republiką z systemem prezydenckim. Stolicą i największym miastem kraju jest Harare, innym znaczącym ośrodkiem miejskim jest Bulawayo. Kraj cechuje się niskim poziomem rozwoju gospodarczego, porównywalnym do innych państw Afryki Subsaharyjskiej. W 2023 roku PKB realne wynosiło 3500 USD na mieszkańca. Gospodarka w dużej mierze opiera się na rolnictwie, w którym zatrudniona jest ponad połowa mieszkańców, oraz eksploatacji złóż mineralnych. Od 2024 roku walutą jest złoto Zimbabwe, które zastąpiło dolara Zimbabwe, zdeprecjonowanego w wyniku wieloletniej hiperinflacji.
Kraj zamieszkany jest głównie przez ludy afrykańskie (w 2022 roku 99,6% ogółu) – w większości Szona, także Matabele (Ndebele). Status języka urzędowego ma 16 języków, w tym shona (ojczysty dla 80,9% ludności, 2022 r.), ndebele (11,5%) oraz angielski (0,3%). Język angielski znajduje się w powszechnym użyciu w edukacji, administracji publicznej, mediach oraz handlu, potrafi się nim posługiwać zdecydowana większość mieszkańców. Chrześcijanie stanowią ponad 80% społeczeństwa, nieco ponad połowa z nich przynależy do kościołów apostolskich.
Nazwa państwa pochodzi od królestwa , które istniało w XIII–XV wieku, oraz jego stolicy – Wielkiego Zimbabwe. W późniejszym czasie władzę nad tym terenem sprawowały królestwa Mutapa (XV–XVIII w.), Rozwi i ostatecznie Matabele (XIX w.). Pod koniec XIX wieku obszar został zajęty przez Brytyjczyków, którzy w 1923 roku ustanowili kolonię Rodezję Południową (w latach 1953–1963 część Federacji Rodezji i Niasy), w której wykształcił się system rządów białej mniejszości. Licząc na utrzymanie statusu quo, w 1965 roku rząd kolonii jednostronnie proklamował niepodległość kraju, który przyjął nazwę Rodezja. Wieloletnia izolacja na arenie międzynarodowej oraz wojna partyzancka ostatecznie doprowadziły do emancypacji ludności czarnoskórej i ustanowienia w 1980 roku państwa Zimbabwe. Pod rządami Roberta Mugabego (1980–2017) w kraju podjęto działania na rzecz zmniejszenia nierówności rasowych, w szczególności poprzez , która przyczyniła się do exodusu białej ludności i zapaści gospodarczej kraju. Rządy Mugabego charakteryzowały się autorytaryzmem, represjami wobec przeciwników politycznych oraz korupcją. Po jego obaleniu w wyniku zamachu stanu w 2017 roku sytuacja polityczna i gospodarcza w kraju pozostaje niestabilna.
Ustrój polityczny Zimbabwe jest republiką i byłym członkiem Wspólnoty Narodów. Według konstytucji z 1980, modyfikowanej w 1990, głową państwa i szefem rządu jest prezydent wybierany na 6 lat przez parlament. Władza ustawodawcza należy do Izby Zgromadzenia (parlamentu) o kadencji 6-letniej (80% deputowanych z wyborów powszechnych, ponadto 12 członków mianowanych przez prezydenta, 10 wodzów plemiennych i 8 gubernatorów prowincji). Władzę wykonawczą sprawuje rząd powoływany przez prezydenta.
Historia Okres przedkolonialny Tereny współczesnego Zimbabwe były prawdopodobnie zamieszkiwane przez Buszmenów od I tysiąclecia p.n.e. Od IV wieku n.e. osiedlały się tu ludy rolnicze, które żyły pokojowo z dotychczasową ludnością. Od VIII wieku nastąpił napływ ludów Bantu, które zepchnęły Buszmenów na południe i podbiły miejscowych rolników. W wieku XI powstało państwo ludu Karanga z ośrodkiem w Wielkim Zimbabwe. Od XV wieku w składzie imperium Monomotapa, które osiągnęło rozkwit w XV–XVI wieku, a rozpadło się 1693 po najeździe ludu Rozwi. W XVIII wieku Rozwi stworzyli silne państwo plemienne i kontynuowali tradycje Wielkiego Zimbabwe.
Kolonia brytyjska
W drugiej połowie wieku XIX, ziemie obecnego Zimbabwe zaczęli penetrować Brytyjczycy. W 1890 roku cały kraj stał się częścią Brytyjskiej Kompanii Południowoafrykańskiej. Napierający osadnicy brytyjscy wypierali ludność tubylczą, co wywołało serię powstań rdzennej ludności afrykańskiej. W 1923 roku utworzono na tych obszarach Rodezję Południową. Prawa polityczne w kolonii posiadali jedynie biali. W 1939 roku powstał Afrykański Kongres Rodezji Południowej, będący pierwszą organizacją czarnoskórej większości.
Po II wojnie światowej nastała nowa fala osadnictwa białych. W latach 1953–1963 Rodezja Południowa została częścią Federacji Rodezji i Niasy. W latach 1953–1962 władza należała do umiarkowanie prawicowych partii białych. Rządy te nadały czarnym pewne prawa obywatelskie i formalnie głosiły hasła partnerstwa rasowego. W praktyce tłumiły one działalność organizacji czarnoskórej ludności, a w 1960 roku zdelegalizowały Afrykański Kongres Rodezji Południowej.
W 1961 roku Joshua Nkomo utworzył działający w podziemiu Afrykański Ludowy Związek Zimbabwe (ZAPU). Rok później władzę w kraju przejął skrajnie prawicowy Front Rodezyjski. Front za główny cel postawił sobie likwidację afrykańskiego ruchu wyzwoleńczego. W 1963 roku doszło do rozłamu w ZAPU, na gruncie którego jego radykalne elementy utworzyły Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe (ZANU).
Rządy Frontu Rodezyjskiego
Po rozpadzie Federacji Rodezji i Niasy w 1963 roku Rodezja Południowa stała się odrębną kolonią brytyjską. W 1965 roku rząd rodezyjski Iana Smitha jednostronnie ogłosił niepodległość kraju. Nowe państwo przyjęło nazwę Rodezja. Deklaracja została potępiona przez ONZ i Organizację Jedności Afrykańskiej. Nowe państwo otrzymało pomoc Portugalii i Republiki Południowej Afryki. W 1970 roku Rodezja przyjęła ustrój republikański. W tym czasie w kraju toczyła się wojna wyzwoleńcza czarnej ludności. W tłumieniu wystąpień ZANU i ZAPU rząd był wspierany przez RPA.
Rozpad imperium kolonialnego Portugalii wpłynął na aktywizację czarnej partyzantki. Afrykańska Armia Narodowego Wyzwolenia Zimbabwe zyskała silnego sojusznika w Mozambiku oraz Zambii, które umożliwiły partyzantom działanie ze swoich obszarów. W 1976 roku ZANU i ZAPU zjednoczyły się w Patriotyczny Front Zimbabwe. Koalicja popierana była przez Organizację Jedności Afrykańskiej i tzw. państwa frontowe Afryki. W 1978 roku po rokowaniach wewnętrznych premier Smith zgodził się na utworzenie rządu tymczasowego. Rząd zniósł dotychczasową dyskryminację i segregację rasową. W 1979 roku przeprowadzono wybory parlamentarne, w których zwyciężyła Zjednoczona Afrykańska Rada Narodowa. Premierem został duchowny Abel Muzorewa. Rząd proklamował państwo noszące nazwę Zimbabwe Rodezja. Kompromis nie został uznany przez Patriotyczny Front Zimbabwe. W wyniku mediacji brytyjskiej czasowo przywrócono Rodezji status kolonii i w 1980 roku przeprowadzono nowe wybory do parlamentu.
Rządy koalicyjne Wybory z 1980 roku wygrała ZANU, a jej lider Robert Mugabe został premierem. Utworzył on rząd koalicyjny z ZAPU i białym Frontem Zimbabwe. Ten okres rządów Mugabe cechował pragmatyzm polityczny, ostrożność i starania o dobry wizerunek państwa. W polityce gospodarczej Mugabe, choć pozostawał krytykiem zagranicznych poczynań gospodarczych (uważał, że „gospodarcza dominacja jest gorszym zjawiskiem niż dominacja polityczna”), jedynie nieznacznie zwiększył kontrolę państwa w ekonomii, zarzucając jakiekolwiek plany nacjonalizacji. Ekipa rządowa, choć wywodziła się z kręgów marksistowskich, wspierała także wielkie plantacje białych (posiadających 70% ziemi w kraju) oraz drobne gospodarstwa i prywatne własności czarnych. Większe reformy przeprowadzano głównie w dziedzinie oświaty i zdrowia. Próbowano realizować programy Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Pierwsze lata rządów Mugabe wiązały się z wysokim stopniem rozwoju gospodarczegoH. Zins: Historia Zimbabwe, Warszawa 2003, s. 252–253..
Koalicja rozpadła się w 1982 roku, kiedy doszło do walk plemiennych między Ndebele popierającymi ZAPU, a Szona optującymi za ZANU. W 1985 roku odbyły się wybory parlamentarne wygrane przez ZANU z wynikiem 19%. ZAPU dostała niewielki procent głosów, co skłoniło jej przywódców do rozmów na temat zjednoczenia ZAPU i ZANU. Kompromis z 1987 obejmował połączenie ZANU i ZAPU w jednolitą partię Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe – Front Patriotyczny (ZANU-PF) i zmianę ustroju na prezydencki. Mugabe został w 1987 prezydentem kraju, a dotychczas opozycyjny Nkomo z ZAPU został ministrem, ogłoszono również amnestię dla wszystkich dysydentówM. Meredith: The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2006, s. 620–621..
Zakończenie walk międzyplemiennych ustabilizowało sytuację Zimbabwe. Robert Mugabe utrzymał rząd w kolejnych wyborach w 1990 roku, partia Mugabe zyskała również przewagę w wyborach parlamentarnych, w których opozycyjny Zimbabweński Ruch Jedności zdobył 18%. Rok później w Harare miał miejsce szczyt państw członkowskich brytyjskiej Wspólnoty Narodów (Zimbabwe było członkiem organizacji), na którym przyjęto „Deklarację z Harare” definiującą normy przestrzegania praw człowieka w krajach WspólnotyT. M. Mashingaidze: The Zimbabwean Entrapment: An Analysis of the Nexus between Domestic and Foreign Policies in a „Collapsing” Militant State, 1990s – 2006, w: „Alternatives. Turkish Journal Of International Relations”, Vol. 5, Nr 4, Wiosna 2006, s. 58.. W tym samym roku Mugabe i jego rząd zrezygnowali z lewicowych haseł przyjętych w 1984 roku. W 1995 roku w wyborach parlamentarnych zdecydowaną większość zdobyła ZANU-PF, natomiast główna siła opozycji ZANU-Ndonga jedynie 7%M. W. Solarz: Walka o władzę w Zimbabwe w latach 2000–2002, Warszawa 2006, s. 18.. W 1996 roku Mugabe ponownie został wybrany na prezydenta. W 1997 roku w związku z niezrealizowaną reformą rolną i słabnącą gospodarką doszło do strajku generalnego kierowanego przez Kongres Związków Zawodowych Zimbabwe, na czele którego stał Morgan TsvangiraiD. Blair: Degrees in Violence. Robert Mugabe and the struggle for power in Zimbabwe, London – New York 2002, s. 40.. W 1998 roku w trakcie II wojny domowej w Kongu rząd Zimbabwe wysłał wojska na pomoc rządowi Laurent-Désiré Kabila. Decyzja o wysłaniu do Konga wojsk (około 11 tysięcy żołnierzy) podzieliła w znaczący sposób zwolenników rządu i opozycji oraz przyczyniła się do powstania zjednoczonej opozycji (głównie związków zawodowych) – Ruchu na rzecz Demokratycznej Zmiany z Tsvangiraiem na czeleM. Meredith: The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2006, s. 635,638..
Rządy autorytarne Mugabego Począwszy od 1999 roku, Mugabe zradykalizował stanowisko, siłą odbierając białym farmerom ziemię i popierając dawnych towarzyszy broni – partyzantów, urządzających okupacje gospodarstw białych. Wskutek tego nastąpił poważny gospodarczy kryzys i wzrost napięć społecznych. Po wyborach z 2002 roku, w których zdobył 56,2% (główny kontrkandydat zdobył 42%)Zimbabwe Presidential Election 9–11 marca 2002. The Report of the Commonwealth Observer Group, s. 41., wzmocniony Mugabe przystąpił do zwalczania opozycji. Jest oskarżany przez wiele rządów i organizacji międzynarodowych (także afrykańskich) o łamanie praw człowieka i ograniczenie wolności słowa (aresztowania dziennikarzy). Sam Mugabe uważa jednak swoich przeciwników za inspirowanych przez kolonialistów, którzy chcą zachować ziemię zagrabioną rdzennym mieszkańcom kraju. W 2004 roku Zimbabwe wdało się w konflikt w prowincji Kiwu, w którym poparło Demokratyczną Republikę Konga. W związku z krytyką prezydenta Stany Zjednoczone i Unia Europejska wprowadziły u progu XXI wieku ograniczone sankcje, co jednak nie zmniejszyło wpływów w Zimbabwe w regionie ze względu na poparcie 79 państw tzw. „biednego południa” oraz Rosji i Chin.