HMS Ark Royal (91) – brytyjski lotniskowiec z okresu II wojny światowej, trzeci okręt brytyjskiej marynarki wojennej (Royal Navy) noszący to imię, jedyny okręt swojego typu. W służbie od 1938 roku, brał aktywny udział w działaniach wojennych. Zatonął 14 listopada 1941 roku, storpedowany poprzedniego dnia na Morzu Śródziemnym przez niemiecki okręt podwodny U-81.

Lotniskowiec zaprojektowany został w 1934 roku, gdy obowiązywały jeszcze ustalenia waszyngtońskiego traktatu morskiego co do wyporności lotniskowców. Jego budowa została zlecona stoczni w Birkenhead w Anglii. Budowa została zakończona w listopadzie 1938 roku, a okręt przyjęto do służby 16 grudnia 1938. Brał udział w większości ważniejszych brytyjskich operacji morskich początkowej fazy II wojny światowej, m.in. w pierwszym zatopieniu jednostki pływającej przez samolot, w operacjach w Norwegii, poszukiwaniu pancernika „Bismarck” czy konwojach maltańskich. Zyskał miano szczęśliwego okrętu, bo kilka razy uniknął ataku i przetrwał, mimo że Niemcy ogłaszali jego zatopienie.

Projekt okrętu zawierał wiele nowych rozwiązań i w kilku założeniach różnił się od konstrukcji wcześniejszych lotniskowców. Był to pierwszy lotniskowiec w marynarce brytyjskiej, którego pokład startowy był integralną częścią okrętu. Było to odmienne rozwiązanie w stosunku do poprzednich, w których pokład startowy był dodany do samego kadłuba bądź był częścią nadbudówki. Zaprojektowany został z myślą o przenoszeniu dużej liczby samolotów, miał dwa pokłady hangarowe. Służył w okresie zmian w strategii korzystania z lotnictwa morskiego – wiele z rozwiązań taktycznych opracowano lub dopracowano na jego pokładzie.

Jego zatopienie było przedmiotem kilku śledztw, które miały wyjaśnić również rolę kapitana i jego decyzji podejmowanych od chwili nieprzyjacielskiego ataku. Odkryte błędy konstrukcyjne lotniskowca, które przyczyniły się do zatonięcia, poprawiono w nowych brytyjskich jednostkach. Zatonięcie okrętu zgłoszono w odległości 22 mil morskich od Gibraltaru, jednak po zlokalizowaniu wraku lotniskowca w grudniu 2002 okazało się, że leży on 30 mil morskich od tego portu.

Opis konstrukcji Admiralicja brytyjska w 1923 roku opracowała dziesięcioletni plan uwzględniający budowę lotniskowca oraz 300 samolotów na potrzeby lotnictwa marynarki, jednakże kryzys ekonomiczny po zakończeniu I wojny światowej spowodował odsunięcie realizacji planu. W 1930 Sir Arthur Jones, główny budowniczy Admiralicji (ang. Director of Naval Construction), rozpoczął modyfikacje dawnych planów budowy lotniskowca, uwzględniając wszystkie najnowsze osiągnięcia techniczne. Skupił się przede wszystkim na zwiększeniu liczby samolotów, które mogłyby być naraz przenoszone przez okręt, poprzez zwolnienie przestrzeni pokładu. Zlecił badania nad systemami zatrzymywania samolotów po lądowaniu (aerofiniszer) oraz nad katapultami parowymi umożliwiającymi skrócenie długości pasa wykorzystywanego do startu. Wszystkie te usprawnienia, razem z dwoma pokładami hangarów, pozwoliły na zaprojektowanie lotniskowca bardzo efektywnie wykorzystującego przestrzeń i przenoszącego do 72 samolotów. Faktycznie „Ark Royal” nie przenosił nigdy więcej niż ok. 50–60 samolotów, gdyż wykorzystywane samoloty były większe i cięższe od tych, które były w użyciu w czasie projektowania okrętu. Umiejscowienie hangarów wewnątrz kadłuba okrętu (w przeciwieństwie do wcześniejszych konstrukcji, w których hangary znajdowały się na pokładzie okrętu i pod pokładem startowym) miało zapewnić samolotom ochronę pancerza burtowego o grubości 110 mm. Pomiędzy pokładem lotniczym a pokładami hangarowymi samoloty przenosiły trzy podnośniki.

thumb|left|Widok od strony rufy. Na uwagę zasługuje wysoko położony pokład startowy. Holownik przy burcie pozwala na ocenę skali. Kolejną ważną cechą była długość i wysokość pokładu startowego. Jako że długość kadłuba okrętu była ograniczona przez wymiary największych suchych doków w różnych częściach Królestwa (najmniejsze były na Malcie i Gibraltarze), pokład startowy był dłuższy od stępki aż o 36 m i miał całkowitą długość 240 m. Umiejscowienie hangarów wewnątrz kadłuba spowodowało wyniesienie pokładu startowego na 20 m powyżej linii wodnej.

Postanowienia traktatu waszyngtońskiego i II traktatu londyńskiego ograniczały wyporność lotniskowców do 22 000 ton i miały obowiązywać do 1936. By zmieścić się w tym limicie, zrezygnowano z opancerzenia pokładu startowego, które ponadto ograniczyłoby znacznie stateczność okrętu oraz ograniczono pancerz burtowy tylko do osłaniania magazynów i maszynowni. Zaoszczędzono również ok. 500 ton dzięki użyciu połączeń spawanych zamiast nitowanych w większości kadłuba.

Siłownię okrętu stanowiło sześć kotłów parowych zasilających trzy turbiny parowe systemu . Turbiny były połączone za pośrednictwem wałów z trzema zrobionymi z brązu śrubami o średnicy 4,6 m (16 stóp) każda. Taki napęd pozwalał na osiągnięcie maksymalnej teoretycznej prędkości 30 węzłów (56 km/h). Prędkość była bardzo istotną cechą lotniskowców, gdyż przy wysyłaniu i odbieraniu samolotów, nawet przy istniejących katapultach parowych i linach hamujących, okręt musiał skierować się pod wiatr. Musiał się wtedy odłączać od zespołu, w którego składzie płynął. Wysoka prędkość pozwalała mu na doścignięcie własnej formacji. Ponadto nie był przystosowany do bezpośredniego starcia z okrętami przeciwnika (wyposażony był tylko w artylerię przeciwlotniczą) i jego jedyną ochroną w razie ataku była prędkość.

Budowa thumb|„Ark Royal” zaraz po wodowaniu Niestabilna sytuacja polityczna po 1933 roku spowodowana zbrojeniem się Niemiec, Japonii i Włoch, przekonała rząd brytyjski do wznowienia odkładanego programu modernizacji floty i przeznaczenia odpowiednich funduszy na ten cel. Fundusze na budowę zatwierdzono w propozycji budżetowej na 1934 rok. W listopadzie 1934 roku zostały zatwierdzone plany budowy, a w lutym kolejnego roku przekazano je do stoczni . Koszt wykonania kadłuba został oszacowany na 1 496 250 funtów, natomiast maszyny miały kosztować ok. 500 tys. funtów. Sumaryczny koszt miał przekroczyć 3 mln funtów, co czyniło „Ark Royal” najdroższym okrętem zamówionym przez marynarkę brytyjską w tym czasie. Stępkę położono 16 września 1935 jako Job No. 1012.

Wodowanie „Ark Royal” nastąpiło po prawie dwóch latach pobytu na pochylni. 13 kwietnia 1937 odbył się chrzest, który dokonała Lady Maud Hoare, żona Pierwszego Lorda Admiralicji Samuela Hoare’a. Butelka szampana rozbiła się dopiero przy czwartej próbie. Wykończenie zajęło jeszcze około roku i 16 listopada 1938 okręt został przekazany swojemu pierwszemu dowódcy – komandorowi Arthurowi Powerowi. Banderę brytyjskiej marynarki podniesiono miesiąc później, tj. 16 grudnia. Początkowo planowano, że okręt będzie służył na Dalekim Wschodzie, ale wydarzenia w Europie i Afryce (wojna w Abisynii w 1935 i hiszpańska wojna domowa w 1936), które zaszły w czasie budowy i wyposażania okrętu, przekonały Admiralicję do przydzielenia go do Home Fleet i Floty Śródziemnomorskiej. Do końca 1938 dokończono kompletowanie załogi i rozpoczęto rejsy próbne przygotowujące jednostkę do przydzielenia do Home Fleet, w czasie których okręt osiągnął maksymalną prędkość 31 węzłów, tj. o jeden węzeł większą od projektowanej.

Uzbrojenie thumb|Samolot Blackburn Skua lądujący na pokładzie „Ark Royal” Przy uzbrajaniu „Ark Royal” główny nacisk położono na obronę przeciwlotniczą, przewidując, że samoloty będą głównym zagrożeniem dla lotniskowca. Uważano, że okręty nawodne i podwodne przeciwnika można zwalczać przy użyciu sił eskorty lub uciec przed nimi, wykorzystując wysoką prędkość, jaką rozwijał okręt. Uzbrojenie artyleryjskie składało się przede wszystkim z szesnastu dział uniwersalnych kalibru 4,5 cala QF Mk I w ośmiu podwójnych stanowiskach z maskami ochronnymi Mk III UD, po cztery na każdej burcie. Kaliber 4,5 cala (114 mm) był nominalny, a faktycznie wynosił 113,03 mm. Strzelały one pociskami o masie 24,95 kg na odległość do 18 970 m, a maksymalny pułap wynosił 12 500 m. Pierwotne plany przewidywały rozmieszczenie ich nisko nad powierzchnią wody, ale później zdecydowano się na umieszczenie ich zaraz poniżej pokładu startowego, zapewniając im znacznie szersze pole ostrzału i lepszą ochronę przed rozbryzgami wody. Ponadto na pokładzie startowym znajdowały się cztery ośmiolufowe działka 40 mm pom-pom, umiejscowione przed i za nadbudówką. Na platformach na początku i końcu pasa startowego umieszczone było również osiem poczwórnie sprzężonych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm.

Na lotniskowcu stacjonowało ogółem szesnaście różnych dywizjonów lotnictwa pokładowego (Fleet Air Arm), średnio po pięć w jednym czasie. Pierwotnie były wyposażone albo w samoloty Blackburn Skua, wykorzystywane zarówno w roli bombowców, jak i myśliwców, albo w dwupłatowe Fairey Swordfish wykorzystywane jako samoloty rozpoznawcze lub torpedowe. Od kwietnia 1940 zaczęto zastępować samoloty Skua nowszymi myśliwcami Fairey Fulmar. Okazjonalnie z pokładu „Ark Royal” startowały samoloty myśliwsko-bombowe Blackburn Roc (kwiecień 1939–październik 1940) i torpedowe Fairey Albacore (październik 1941), które zostały doraźnie wykorzystane do zwiększenia liczby samolotów pokładowych. W czerwcu 1940 „Ark Royal” zaokrętował szkolny dywizjon 701 Naval Air Squadron, który używał łodzi latających Supermarine Walrus do celów rozpoznawczych.

+ Dywizjony zaokrętowane na pokład HMS „Ark Royal” Dywizjon Samoloty na wyposażeniu Zaokrętowanie (od – do) Uwagi 800 Blackburn Skua Mk. II styczeń 1939 – kwiecień 1941 przekazany na HMS „Victorious” 810 Fairey Swordfish Mk. I styczeń 1939 – marzec 1941maj 1941 – wrzesień 1941 na pokładzie HMS „Illustrious” od marca do maja 1941 820 Fairey Swordfish Mk. I styczeń 1939 – czerwiec 1941 – 821 Fairey Swordfish Mk. I styczeń 1939 – kwiecień 1940 wycofany ze służby operacyjnej po stratach związanych z akcją przeciw pancernikowi „Scharnhorst” 803 Blackburn Skua Mk. IIBlackburn Roc Mk. I kwiecień 1939 – październik 1940 – 818 Fairey Swordfish Mk. I sierpień 1939 – październik 1939czerwiec 1940 – lipiec 1940 operował z HMS „Furious” i baz lądowych pomiędzy październikiem 1939 i lipcem 1940 801 Blackburn Skua Mk. II kwiecień 1940 – maj 1940 przekazany na HMS „Furious” 807 Fairey Fulmar Mk. II kwiecień 1940 – listopad 1941 na pokładzie w chwili zatonięcia 701 Supermarine Walrus Mk. I czerwiec 1940 dywizjon szkolny 808 Fairey Fulmar Mk. II wrzesień 1940 – listopad 1941 na pokładzie w chwili zatonięcia 821X Fairey Swordfish Mk. I grudzień 1940 – styczeń 1941 eskadra stworzona z maszyn ocalałych z 821 dywizjonu, później włączona do 815 dywizjonu 800Y Fairey Fulmar Mk. I czerwiec 1941 eskadra z 800 dywizjonu 825 Fairey Swordfish Mk. I czerwiec 1941 – listopad 1941 na pokładzie w chwili zatonięcia 816 Fairey Swordfish Mk. I lipiec 1941 – listopad 1941 na pokładzie w chwili zatonięcia 812 Fairey Swordfish Mk. I wrzesień 1941 – listopad 1941 na pokładzie w chwili zatonięcia 828 Fairey Swordfish Mk. IFairey Albacore Mk. I październik 1941 przeniesiony na Maltę

Działania bojowe W zespołach przeciw okrętom podwodnym thumb|Wiadomość odebrana na okręcie informuje o wybuchu wojny. Wielka Brytania przystąpiła do wojny z Niemcami 3 września 1939.