thumb|Jezioro Tana thumb|Etiopski mnich płynący do jednego z klasztorów thumb|Kościół na jednej z wysp jeziora Tana thumb|Początek biegu Nilu Błękitnego przy odpływie z jeziora thumb|Zabudowa nad brzegiem jeziora w rejonie Bahyr Daru
Tana (także Tsana lub Dembea; , T’ana ḥāyik’i) – największe jezioro Etiopii i jedno z najważniejszych jezior Afryki Wschodniej. Leży w regionie Amhara, w północno-zachodniej części Wyżyny Abisyńskiej, na wysokości około 1788 m n.p.m.
Jezioro ma długość około 84 km i szerokość do 66 km. Jego powierzchnia zmienia się sezonowo i zwykle wynosi od 3000 do 3500 km², a maksymalna głębokość sięga około 15 m. Z jeziora wypływa Nil Błękitny, dlatego Tana odgrywa zasadniczą rolę w systemie wodnym Nilu.
W 2015 roku region jeziora Tana został włączony do światowej sieci rezerwatów biosfery UNESCO, co podkreśliło jego znaczenie przyrodnicze i kulturowe.
Geografia i hydrologia Jezioro Tana znajduje się w obniżeniu otoczonym bazaltowymi wyżynami północno-zachodniej Etiopii. Zasilają je liczne rzeki stałe i sezonowe; do najważniejszych należą Gilgel Abaj (Mały Abaj), Magecz, Reb i Gumara. Odpływ z jeziora stanowi Nil Błękitny, opuszczający je w pobliżu miasta Bahir Dar.
Poziom wody w jeziorze podlega wyraźnym wahaniom sezonowym związanym z opadami i parowaniem. Zazwyczaj amplituda rocznych zmian wynosi około 2–2,5 m, a najwyższe stany wody przypadają na wrzesień i październik, po zakończeniu głównej pory deszczowej. Po wybudowaniu urządzeń regulacyjnych przy odpływie do Nilu Błękitnego poziom jeziora jest częściowo kontrolowany, co wpływa również na przepływ w kierunku wodospadów Tis Issat i urządzeń hydroenergetycznych.
Jezioro otaczają rozległe tereny podmokłe i okresowo zalewane niziny. W okresach wysokiego stanu wody część stałych bagien łączy się bezpośrednio z akwenem, tworząc ważne siedliska dla ryb i ptaków wodnych.
Geneza Jezioro Tana powstało wskutek aktywności wulkanicznej we wczesnym plejstocenie, około 5 milionów lat temu, kiedy potoki lawy zablokowały wcześniejsze doliny rzeczne i utworzyły zamkniętą nieckę jeziorną. W przeszłości jezioro było większe niż obecnie, o czym świadczą formy rzeźby i osady wokół jego brzegów.
Powstanie zbiornika miało duże znaczenie dla rozwoju lokalnej sieci rzecznej oraz późniejszego ukształtowania odpływu Nilu Błękitnego. Izolacja hydrologiczna jeziora sprzyjała również wykształceniu swoistej fauny wodnej.
Wyspy i zabytki religijne Na jeziorze Tana znajduje się kilkadziesiąt wysp; ich liczba bywa podawana różnie w zależności od poziomu wody i przyjętej metody liczenia. W źródłach historycznych i geograficznych pojawiają się liczby od około 20 do 45 wysp, natomiast część badaczy wymienia 37 wysp, z których 19 miało lub ma kościoły bądź klasztory.
Na wyspach jeziora znajdują się liczne kościoły i klasztory Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, przechowujące rękopisy, relikwie i zabytki sztuki sakralnej. Do najczęściej wymienianych należą Kebran Gabriel, Ura Kidane Mehret, Narga Selassie, Daga Estifanos oraz Tana Qirqos.
Niektóre klasztory są miejscem pochówku władców Etiopii. Szczególne znaczenie historyczne ma wyspa Daga, gdzie pochowano kilku cesarzy etiopskich. Według tradycji z wyspą Tana Qirqos wiązano także pobyt Świętej Rodziny podczas ucieczki do Egiptu, a miejscowe przekazy łączyły to miejsce z działalnością św. Frumencjusza.
W południowo-zachodniej części jeziora leży także półwysep Zege, znany z zespołu klasztornego Azwa Maryam i innych zabytków sakralnych związanych z chrześcijaństwem etiopskim.
Region jeziora Tana był również ważnym obszarem dla społeczności Beta Israel, a badania archeologiczne i historyczne wskazują na obecność związanych z nią miejsc religijnych w północnej części regionu jeziora.
Historia poznania jeziora Jezioro było znane Europejczykom co najmniej od początku XVII wieku. Portugalscy misjonarze, w tym Pedro Páez i później Jerónimo Lobo, dotarli do regionu jeziora i opisali jego znaczenie religijne oraz geograficzne. W źródłach europejskich występowało ono także pod nazwą Tsana.
W 1770 do jeziora Tana dotarł szkocki podróżnik James Bruce, poszukując źródeł Nilu Błękitnego. W XIX wieku jezioro było dalej badane i dokładniej kartowane, między innymi przez Antona Steckera.
Relacje podróżników europejskich przyczyniły się do popularyzacji jeziora w literaturze geograficznej i podróżniczej, jednak dla miejscowej ludności i tradycji religijnej akwen ten od stuleci miał znaczenie znacznie wykraczające poza jego wartość przyrodniczą.
Właściwości wód W porównaniu z innymi jeziorami strefy międzyzwrotnikowej wody jeziora Tana są stosunkowo chłodne; ich temperatura zwykle mieści się w zakresie około 20–27 °C. Odczyn wody jest obojętny lub lekko zasadowy, a przejrzystość – stosunkowo niewielka.
Ze względu na wahania dopływu rzecznego, opadów i parowania jezioro wykazuje znaczną sezonową zmienność warunków hydrologicznych. Zjawiska te wpływają zarówno na funkcjonowanie terenów podmokłych, jak i na rytm rozrodu wielu gatunków ryb.
Fauna i flora thumb|Roślinność wodna przy brzegu jeziora Jezioro Tana wyróżnia się specyficzną fauną wodną. Ze względu na izolację od innych dużych systemów wodnych i naturalną barierę, jaką stanowią wodospady na Nilu Błękitnym, rozwinęły się tu liczne formy endemiczne powiązane z dorzeczem Nilu, ale odrębne od fauny innych jezior afrykańskich.
Ryby W jeziorze Tana występuje 27 gatunków ryb, z czego 20 jest endemitami. Szczególne znaczenie ma grupa dużych ryb z rodzaju Labeobarbus, uznawana za jeden z nielicznych znanych przypadków radiacji gatunkowej karpiowatych w obrębie pojedynczego jeziora.
W grupie tej występują formy drapieżne, planktonożerne, roślinożerne i denne. Ta różnorodność uczyniła jezioro Tana ważnym obiektem badań ewolucyjnych i ichtiologicznych. Oprócz Labeobarbus w jeziorze występują także endemiczne gatunki z rodzajów Enteromius, Garra i Afronemacheilus, a także gatunki szerzej rozpowszechnione, jak tilapia nilowa czy sum afrykański.
Część endemicznych Labeobarbus odbywa tarło w mokradłach przyjeziornych, a część sezonowo migruje do dopływów. Oznacza to, że zachowanie naturalnego stanu rzek zasilających jezioro ma podstawowe znaczenie dla utrzymania tej wyjątkowej ichtiofauny.
Ptaki i inne zwierzęta thumb|Pelikany na jeziorze Tana W regionie jeziora odnotowano około 230 gatunków ptaków, w tym ponad 80 gatunków ptaków wodno-błotnych. Występują tu między innymi pelikan różowy, wężówka afrykańska, bociany, ibisy, czaple, zimorodki i orłorybołów afrykański. Jezioro stanowi ważne miejsce odpoczynku i żerowania dla wielu migrujących ptaków wodnych strefy palearktycznej.
W okolicach jeziora spotykane są także hipopotamy, waran nilowy oraz afrykańskie żółwie miękkoskóre. W samym jeziorze nie występują krokodyle, choć niektóre gady rejestrowano w pobliżu odpływu Nilu Błękitnego.
W jeziorze występuje stosunkowo niewiele bezkręgowców; stwierdzono między innymi 15 gatunków mięczaków, w tym jeden endemiczny, oraz endemiczną gąbkę słodkowodną.
Znaczenie gospodarcze Jezioro Tana odgrywa ważną rolę gospodarczą dla okolicznych społeczności. Rybołówstwo pozostaje jednym z podstawowych źródeł utrzymania mieszkańców wielu miejscowości nadbrzeżnych, a jezioro ma znaczenie także dla zaopatrzenia w wodę, lokalnego transportu i turystyki.
Miasta Bahir Dar i Gorgora, położone nad jeziorem, są połączone lokalną komunikacją wodną. Rejsy po jeziorze stanowią także ważny element ruchu turystycznego, zwłaszcza w związku ze zwiedzaniem wysp i klasztorów.
W gospodarce regionu istotne znaczenie mają również rolnictwo na obszarach przybrzeżnych oraz wykorzystanie zasobów wodnych związane z regulacją odpływu do Nilu Błękitnego.
Zagrożenia środowiskowe Jezioro Tana i jego zlewnia są narażone na degradację siedlisk, osuszanie terenów podmokłych, zanieczyszczenie oraz presję związaną z rozwojem miejskim, zwłaszcza w rejonie Bahyr Daru. Istotnym problemem jest również pogarszanie się warunków rozrodu endemicznych ryb w dopływach i mokradłach przyjeziornych.
W badaniach poświęconych rybołówstwu jeziora wskazuje się także na spadek rozmiarów odławianych ryb oraz zmniejszanie się liczebności części populacji Labeobarbus migrujących do dopływów na tarło. Za potencjalnie poważne zagrożenie uznaje się możliwość introdukcji dużych obcych drapieżników, które mogłyby naruszyć wyjątkową strukturę miejscowej ichtiofauny.
Wśród dodatkowych zagrożeń wymienia się także przekształcenia użytkowania ziemi w zlewni, rozrost zabudowy i presję na tereny podmokłe, od których zależą zarówno ptaki wodne, jak i ryby wykorzystujące te obszary jako tarliska lub miejsca wzrostu narybku.
W 2015 ustanowiono tu rezerwat biosfery UNESCO. Ponadto zespół klasztorów wyspowych jeziora Tana i przyległy krajobraz wodno-błotny znalazły się na liście informacyjnej światowego dziedzictwa UNESCO.
Ochrona przyrody Włączenie regionu jeziora Tana do sieci rezerwatów biosfery UNESCO miało wspierać równoważenie ochrony przyrody, zachowania dziedzictwa kulturowego oraz potrzeb lokalnych społeczności. W praktyce oznacza to potrzebę łączenia ochrony mokradeł, wysp i siedlisk ryb z utrzymaniem tradycyjnego użytkowania jeziora przez mieszkańców regionu.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Jezioro Tana w programie UNESCO „Człowiek i biosfera” Jezioro Tana na liście informacyjnej światowego dziedzictwa UNESCO
Tana, Jezioro Kategoria:Rezerwaty biosfery w Afryce