Płetwal (Balaenoptera) – rodzaj ssaków z rodziny płetwalowatych (Balaenopteridae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w oceanach całego świata.
Morfologia Długość ciała 650–3260 cm; masa ciała 2000–150000 kg; samice są nieco większe i cięższe od samców.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1804 roku francuski przyrodnik Bernard Germain de Lacépède w publikacji swojego autorstwa dotyczącej historii naturalnej walenii. Lacépède wymienił cztery gatumki – Balaenoptera acuto-rostrata , Balaenoptera gibbar (= Balaena physalus ), Balaenoptera rorqual (= Balaena physalus ) i Balaenoptera jubartes , 120 (= Balaena musculus ) – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Balaena rostrata (= Balaenoptera acutorostrata ) (płetwal karłowaty).
Etymologia Balaenoptera (Balenoptera, Balenopterus-): rodzaj Balaena (wal); pteron ‘płetwa’. Catoptera (Cetoptera): gr. κητος kētos ‘wieloryb, potwór morski’; πτερον pteron ‘płetwa’. Physalus (Physalis): gr. φύσαλος physalos ‘wieloryb’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaena physalus . Boops: gr. βους bous, βοος boos ‘byk, wół’; ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaena boops (= Balaena physalus ). Rorqual, Rorqualus i Rorqualis: ‘wieloryb’, prawdopodobnie od ‘okrągłogłowy kaszalot’, od rör ‘trzcina’; hval ‘wieloryb’. Gatunek typowy: Balaena boops (= Balaena physalus ) (Rorqual) i Balaena musculus (Rorqualus i Rorqualis). Ptychocetus: gr. πτυξ ptux, πτυχος ptukhos ‘fałda, warstwa’, od πτυσσω ptussō ‘sfałdować’; κητoς kētos ‘wieloryb, potwór morski’. Mysticetus: gr. μυστικος mustikos ‘sekretny, mistyczny’, od μυεω mueō ‘wtajemniczyć w tajemnice’, od μυω muō ‘zamknąć oczy’; κητος kētos ‘wieloryb’. Gatunek typowy: Wagler wymienił trzy gatunki – Balaena rostrata (= Balaenoptera acuto-rostrata ), Balaena Boops (= Balaena physalus ) i Balaenoptera australisPodgatunek Megaptera novaeangliae. – nie wskazując gatunku typowego; typ nomenklatoryczny (późniejsze oznaczenie) Balaena boops (= Balaena physalus ). Pterobalaena: gr. πτερον pteron ‘płetwa’; rodzaj Balaena (wal). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaena physalus . Ogmobalaena: gr. ογμος ogmos ‘bruzda, rowek’; rodzaj Balaena (wal). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaena physalus . Benedenia: Pierre Joseph van Beneden (1809–1894), belgijski zoolog i paleontolog. Gatunek typowy: Benedenia knoxii (= Balaena physalus ). Sibbaldius: Robert Sibbald (1641–1722), szkocki lekarz i antykwariusz, autor „Balamologia Nova”, publikacji na temat wielorybów Szkocji. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sibbaldus borealis Nie Balaenoptera borealis . (= Balaena musculus ). Cuvierius: Georges Cuvier (1769–1832), francuski zoolog i paleontolog. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Physalus latirostris (= Balaena musculus ). Rudolphius: Karl Asmund Rudolphi (1771–1832), urodzony w Szwecji niemiecki botanik i przyrodnik. Gatunek typowy: Balaenoptera laticeps (= Balaenoptera borealis ). Swinhoia: Robert Swinhoe (1836–1877), brytyjski przyrodnik. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaenoptera swinhoii (= Balaena physalus ). Fabricia: Otto Fabricius (1744–1822), duński zoolog. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaena rostrata (= Balaenoptera acuto-rostrata ). Flowerius: William Henry Flower (1831–1899), angielski zoolog. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sibbaldus borealis (= Balaena musculus ). Agaphelus: gr. αγαν agan ‘bardzo’; αφελης aphelēs ‘gładki’, od przedrostka negatywnego α- a-; φελλευς phelleus ‘kamienista ziemia’. Gatunek typowy: Cope wymienił dwa gatunki – Agaphelus glaucus (= Balænoptera robusta ) i Agaphelus gibbosus (= Balaenoptera acuto-rostrata ) – nie wskazując gatunku typowego; gatunek typowy (późniejsze oznaczenie) Agaphelus gibbosus (= Balaenoptera acuto-rostrata ). Dactylaena: gr. δακτυλος daktulos ‘palec’; rodzaj Balaena (wal). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Balaenoptera huttoni (= Balaenoptera bonaërensis ). Stenobalaena: gr. στηνος stēnos ‘wąski, cienki’; rodzaj Balaena (wal). Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Stenobalaena xanthogaster (= Balaena physalus ). Eubalaenoptera: gr. ευ eu ‘dobry, typowy’; rodzaj Balaenoptera (płetwal). Gatunek typowy: Acloque wymienił cztery gatunki – Balaena rostrata (= Balaenoptera acuto-rostrata ), Balaena musculus , Physalus (Rorqualus) Sibbaldii (Balaena musculus ) i Balaena borealis (Balaena musculus ) – nie wskazując gatunku typowego; gatunek typowy (późniejsze oznaczenie) Physalus (Rorqualus) sibbaldii (= Balaena musculus ).
Podział systematyczny Rodzaj Balaenoptera jest najwyraźniej parafiletyczny w odniesieniu do Megaptera i Eschrichtius, co sugeruje, że albo Balaenoptera należy podzielić na wiele rodzajów, albo że Megaptera i Eschrichtius powinny być umieszczone w obrębie Balaenoptera. Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxBalaenoptera physalus(Linnaeus, 1758)płetwal zwyczajny4 podgatunkiOcean Atlantycki (od północy do około 80° szerokości geograficznej północnej w Morzu Barentsa), Ocean Arktyczny, Spokojny i Południowy (od południa do około 80° szerokości geograficznej południowej), Morze Śródziemne; rzadki w strefie tropikalnejDC: 2200–2700 cmMC: 60000–90000 kgcentruj|150pxBalaenoptera musculus(Linnaeus, 1758)płetwal błękitny4 podgatunkina całym świecie we wszystkich oceanach, ale nie występuje w niektórych morzach, takich jak Morze Śródziemne, Morze Ochockie i Morze BeringaDC: 3170–3260 cmMC: 113000–150000 kgcentruj|150pxBalaenoptera borealisLesson, 1828płetwal czerniakowy2 podgatunkikosmopolityczny w północnym Oceanie Atlantyckim, północnym Oceanie Spokojnym i na półkuli południowej; niepotwierdzony w północnym Oceanie IndyjskimDC: 1700–2000 cmMC: 22000–38000 kgcentruj|150pxBalaenoptera brydei(Ø. Olsen, 1913)płetwal Bryde’agatunek monotypowygenetycznie potwierdzone zapisy z Oceanu Atlantyckiego, Spokojnego i Indyjskiego; na ogół związany z głębokimi i pelagicznymi wodami DC: 1040–1550 cmMC: 15000–16600 kgcentruj|150pxBalaenoptera edeniJ. Anderson, 1879płetwal tropikalnygatunek monotypowygenetycznie potwierdzone zapisy z wód przybrzeżnych Omanu na wschód, przez północny Ocean Indyjski do Indonezji oraz południowego i wschodnich mórz Chińskiej Republiki LudowejDC: 1050–1150 cmMC: brak danychcentruj|150pxBalaenoptera riceiRosel, Wilcox, T.K. Yamada & K.D. Mullin, 2021płetwal Rice’agatunek monotypowyograniczony wzdłuż przerwy w szelfie kontynentalnym w pobliżu De Soto Canyon w północno-wschodniej Zatoce MeksykańskiejDC: 1126–1150 cmMC: brak danychcentruj|150pxBalaenoptera omuraiWada, Oishi & T.K. Yamada, 2003płetwal skrytygatunek monotypowywody tropikalne i subtropikalne w regionie Indo-Pacyfiku (36° szerokości geograficznej północnej do 38° szerokości geograficznej południowej), zapisy na zachód do środkowego Oceanu Atlantyckiego sugerują szerszy zasięgDC: 1000–1200 cmMC: brak danychcentruj|150pxBalaenoptera acutorostratade Lacépède, 1804płetwal karłowaty2 podgatunkikosmopolityczny w północnym Oceanie Atlantyckim, północnym Oceanie Spokojnym i na całej półkuli południowej, od prawie 70° szerokości geograficznej południowej do 80° szerokości geograficznej północnej; prawdopodobnie północny Ocean IndyjskiDC: 650–880 cmMC: 2000–2700 kgcentruj|150pxBalaenoptera bonaerensisBurmeister, 1867płetwal antarktycznygatunek monotypowypółkula południowa, od tropików (7° szerokości geograficznej południowej) do lodu pakowego (65° szerokości geograficznej południowej) wokół Antarktydy; odnotowano u wybrzeży Surinamu (4° szerokości geograficznej północnej) na półkuli północnejDC: 840–1020 cmMC: 6800–11000 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Opisano również gatunki wymarłe: Balaenoptera cephala (fanerozoik) Balaenoptera cortesii (pliocen) Balaenoptera davidsonii (pliocen) Balaenoptera portisi Balaenoptera ryani (fanerozoik) Balaenoptera siberi (miocen/pliocen) Balaenoptera sursiplana (fanerozoik)
Uwagi
Przypisy Nazwy zwyczajowe za:
Bibliografia
Kategoria:Płetwalowate