Holszany (biał. Гальшаны) – agromiasteczko na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, w rejonie oszmiańskim; od 1920 do 1945 r. w Polsce, w województwie wileńskim, w powiecie oszmiańskim, siedziba gminy Holszany.
Siedziba parafii prawosławnej (pw. św. Jerzego Zwycięzcy) i rzymskokatolickiej (pw. św. Jana Chrzciciela).
Holszany, dawne miasteczko, były gniazdem rodowym Holszańskich. W Holszanach urodziła się królowa Zofia Holszańska.
Prywatne miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie oszmiańskim województwa wileńskiegoВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 89..
Historia Założycielem miasta, wg legendy, był Holsza, jeden z synów Romunta (kniazia litewskiego). Od Holszy wywodzi swoje pochodzenie ród Holszańskich.
Po śmierci Pawła Algimunta Holszańskiego (biskupa łuckiego, a później wileńskiego), Holszany odziedziczyła Helena Dubrowicka. Po jej zaślubinach (w roku 1525) z Pawłem Sapiehą, miasto przeszło w ręce rodziny męża. Ostatnimi dziedzicami majątku holszańskiego z rodu Sapiehów byli Kazimierz (zm. 1639) i Tomasz (zm. 1646). Majątek obciążony znacznymi długami powoli zmieniał właścicieli i podupadał.
Zamek holszański wybudowano w 1610 na zlecenie Pawła Stefana Sapiehy, wicekanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zamek wznosił się na brzegu rzeki Olszanki. Był dwupiętrowy i w kształcie czworoboku z ośmiościennymi wieżami po bokach. Budynek posiadał system ocieplający, wodociągi i kanalizację. Pokoje gościnne oraz galerie zdobiły freski i bogata sztukateria, podłogi wyłożone były terakotą. Wokół zamku zbudowano 3 sztuczne jeziora, których dno wyłożono kafelkami. W rezydencji Sapiehy mieściła się okazała biblioteka i galeria obrazów.
W ciągu wieków zamek kilkakrotnie przebudowywano. Zaczął też popadać w ruinę. W czasach „potopu szwedzkiego” został ograbiony i zniszczony.
W XIX w. należał do rodziny Wołowiczów, Mosiewiczów i Żabów. W 1880, kolejny właściciel (Gorbaniew) rozebrał wieże i część ścian pod budowę karczmy.
W 1618 Paweł Stefan Sapieha ufundował w miejscowości klasztor franciszkanów z kościołem św. Jana Chrzciciela. Wdowa po nim dobudowała do kościoła rotundę, w której umieściła marmurowy nagrobek męża oraz nagrobki jego trzech poprzednich żon. Nagrobki te pozostawały w świątyni do ok. 1970, kiedy to wywieziono je do Muzeum Starożytnej Historii i Kultury Białoruskiej w Mińsku. Wnętrze świątyni pokryte jest pastelową dekoracją malarską z II połowy XVIII wieku z iluzjonistycznym wizerunkiem wielkiego ołtarza głównego, w którym piętrzące się kolumny sięgają aż po pozorną kopułę.
W czasach zaborów miasteczko i dobra w gminie Holszany, w powiecie oszmiańskim, w guberni wileńskiej Imperium Rosyjskiego. W 1866 liczyło 2679 mieszkańców. Był tu Sąd Pokoju, szkółka wiejska, stacja pocztowa, browar. W 1905 roku miasteczko liczyło 2032 mieszkańców, folwark liczył 52 mieszkańców, 1236 dziesięcin. Miasteczko i folwark były własnością JagminaГошкевич И. И. Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи, составленный по оффиціальнымъ свѣдѣниямъ, Вильна, 1905, s. 225.
W II Rzeczypospolitej siedziba wiejskiej gminy Holszany.
W latach 1921–1945 majątek i miasteczko leżały w Polsce, w województwie wileńskim, w powiecie oszmiańskim, w gminie Holszany.
W 1931 miasteczko w 319 domach zamieszkiwało 1926 osób, majątek https://www.google.pl/maps/place/54%C2%B015'00.4%22N+26%C2%B001'23.9%22E/@54.2501031,26.0207251,17z/data=!3m1!4b1!4m4!3m3!8m2!3d54.2501!4d26.0233?entry=ttu w 4 domach 70 osób.
Wierni należeli do miejscowej parafii rzymskokatolickiej i prawosławnej. Miejscowość podlegała pod Sąd Grodzki w Holszanach i Okręgowy w Wilnie; mieścił się tu urząd pocztowy obsługujący znaczną część gminy.
Podczas okupacji hitlerowskiej, w sierpniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 700 osób. W październiku roku Niemcy zlikwidowali getto, a Żydów wywieziono do getta w Wołożynie i Oszmianie, a następnie zamordowano.
Flaga i herb Flaga i herb Holszan zostały ustanowione 17 lipca 2006 ukazem prezydenta Białorusi nr 455.
Znane osoby Zofia Holszańska – księżniczka litewska, królowa Polski o. Józef Hermanowicz – białoruski duchowny katolicki, pisarz
Galeria
Przypisy
Linki zewnętrzne
Holszany na stronie Radzima.org Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo wileńskie) Kategoria:Wsie w rejonie oszmiańskim Kategoria:Majątki w powiecie oszmiańskim (II Rzeczpospolita)