Rezydencja rycerska typu motte (także gródek stożkowaty, fr. motte, wraz z podgrodziem ang. motte-and-bailey, patrz niżej) – rodzaj obiektu mieszkalnego o cechach obronnych, forma przejściowa pomiędzy grodem, wieżą rycerską, dworem obronnym a zamkiem. Składała się z otaczającego budowle wewnętrzne wału oraz drewnianych lub kamiennych fortyfikacji.

Tło historyczne Obiekty tego typu budowane były w Europie od IX do XIV wieku. W X–XI w. pojawiły się w Szwajcarii, w XI wieku we Francji, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Holandii, Niemczech. Na wschód od Odry zaczęły pojawiać się w końcu XII wieku, zaś największe natężenie budowy takich obiektów na terenie Polski, Czech i Austrii przypadło na wiek XIIIDominik Nowakowski, Śląskie obiekty typu motte, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Wrocław 2017, s.179.

W średniowieczu w większości obiekty tego typu budowali średniozamożni feudałowie, których nie było stać na wzniesienie zamków, ale na Dolnym Śląsku około 10% takich obiektów wznieśli także książęta. W okresie nowożytnym na terenach ziem polskich pełniły one funkcje siedzib szlacheckich – forma gródka stożkowatego obecna była do XVIII wieku, jednak w czasach nowożytnych wieżę często zastępował budynek dworski, który otaczała zabudowa gospodarska.

center|thumb|650px|Wznoszenie motte zamieszczone na tkaninie z Bayeux (scena z lewej strony).

Konstrukcja Określenie gródek stożkowaty pochodzi od formy założenia w postaci nasypu ziemnego o kształcie ściętego stożka, wysokiego na ok. 3–5 metrów, o średnicy u podstawy do ok. 30 metrów, a przy wierzchołku ok. 10–15 metrów. Znane są większe założenia tego typu: 60 metrów średnicy u podstawy do 20 metrów na szczycie przy wysokości 10 metrów. Grody stożkowate zazwyczaj były otoczone rowem, który powstawał podczas wybierania ziemi, z której usypano stożek; niekiedy także wałem. Stoki wzniesienia mogły być oblepione gliną. Na szczycie umiejscowiona była drewniana lub kamienna wieża mieszkalno–obronna (w stosunku do założeń murowanych używa się zwykle określenia wieża rycerska lub stołp). Plateau otoczone było palisadą. Do kopca przylegał często rodzaj podgrodzia, niekiedy otoczonego palisadą, nad którym górowała wieża.

Zaletą tego typu obiektów oprócz cech obronnych była łatwość wznoszenia – znany jest przypadek, gdy Wilhelm Zdobywca wzniósł taki obiekt w Pevensey w ciągu 8 dni. Najstarsze przedstawienie ikonograficzne takiego założenia znajduje się na tkaninie z Bayeux, przez co motte kojarzone są z normandzką ekspansją w Anglii.

Występowanie w Polsce (wybrane przykłady) Województwo kujawsko-pomorskie Ryńsk – gródek z XIV wieku rycerza Mikołaja z Ryńska Wieża mieszkalno-obronna w Plemiętach

Województwo lubuskie Tarnów Jezierny – gródek z 2. poł. XIII wieku Stara Kopernia, gm. Żagań - gródek z XIV wieku Nowy Zagór, gm. Dąbie - gródek z XV–XVII wieku Niesulice, gm. Skąpe - gródek z XIII wieku

Województwo dolnośląskie Bełcz Mały, gm. Wąsocz Bielany Wrocławskie – gródek z XIV wieku Błotnica Boleścin Borowa, gm. Długołęka Bukowinka, gm. Twardogóra Siedmica, gm. Paszowice

Województwo łódzkie Konstantynów Łódzki Majkowice Spycimierz Stara Rawa

Województwo mazowieckie Gniazdków (Lucimia) – gródek rycerski z przełomu XIII/XIV w. Kowala-Stępocina – gródek rycerski z XIII–XV wieku

Województwo opolskie Bąków, gm. Kluczbork Bednary, gm. Otmuchów Biała, pow. prudnicki Błota, gm. Lubsza Kobiela, gm. Grodków

Województwo śląskie Powiat gliwicki: Chechło, Ciochowice, Rudno, Żernica, Widów, Pniów i Kozłów Kochłowickie (grodzisko) w Rudzie Śląskiej Bieruń Stary – gródek z XVI wieku Tarnowskie Góry-Stare Tarnowice – gródek stożkowaty z XIV–XV wieku Mikołów – gródek z 1. poł. XIII wieku Wodzisław Śląski – gródek z XIV–XV wieku Zagórze (Sosnowiec) – powstał być może po 1228 roku, gdy okoliczne tereny otrzymał Klemens z Ruszczy. W 2 poł. XIV wieku właścicielami wsi i gródka byli bracia Mikołaj i Czader także z rodu Gryfitów. Zabrze-Rokitnica – gródek stożkowaty z XIII–XV wieku Zabrze-Mikulczyce – gródek stożkowaty z XIII–XV wieku

Województwo świętokrzyskie Włoszczowa – Kopiec św. Jana Nepomucena

Województwo wielkopolskie Gmina Skoki – Glinno, Pomarzanki oraz Potrzanowo Nowe Miasto nad Wartą Wilkowice

Zobacz też Grodzisko (archeologia) dwór na kopcu

Przypisy

Bibliografia Witold Krassowski, Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski

Linki zewnętrzne Michał Bugaj, Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim, "Wiadomości Konserwatorskie" t. 7, s. 169-188, Katowice 2015. artykuł w serwisie Academia

Kategoria:Źródła archeologiczne Kategoria:Grodziska Kategoria:Zamki Kategoria:Fortyfikacje w średniowieczu