Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański (ur. 15 stycznia 1869 w Krakowie, zm. 28 listopada 1907 tamże) – polski poeta, dramaturg, malarz, grafik, architekt i projektant mebli. Jako pisarz związany z dramatem symbolicznym. Tworzył w epoce Młodej Polski.
Był uczniem Jana Matejki w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. Jego twórczość była wszechstronna: jako malarz wyspecjalizował się w tworzeniu secesyjnych obrazów techniką pastelu (Autoportret z żoną, 1904; Macierzyństwo, 1905); jako architekt zasłynął też stworzeniem między innymi polichromii do kościoła Franciszkanów w Krakowie (1897). Sławę zdobył także jako twórca dramatów o historii i perspektywach społeczeństwa polskiego pod zaborami (Wesele, 1901; Wyzwolenie, 1903; Noc listopadowa, 1904). Dorobek Wyspiańskiego jako dramaturga przyczynił się do tego, że bywa on nazywany czwartym wieszczem polskim. Utwory literackie Wyspiańskiego ekranizowali tacy artyści, jak Konrad Swinarski i Andrzej Wajda; wielokrotnie upamiętniano też jego dorobek.
Życiorys Młodość i wykształcenie Wyspiański przyszedł na świat 15 stycznia 1869 jako syn Franciszka (1836–1901), rzeźbiarza, oraz Marii z Rogowskich, którzy zawarli związek małżeński rok wcześniej. Maria Rogowska pochodziła z zamożnej rodziny, jednak po śmierci jej ojca Mateusza Rogowskiego straciła stabilność finansową gdy wdowa po nim sprzedała kamienicę przy Krupniczej 14, gdzie dotychczas zamieszkiwało małżeństwo Wyspiańskich. Oboje przeprowadzili się do kamienicy na Kanoniczej 25, lecz ich żywot nadal był ciężki. Młodszy brat Stanisława, Tadeusz (1871–1875), zmarł na zapalenie opon mózgowych, ojciec popadł w alkoholizm, a w 1876 na gruźlicę zmarła matka. Przed śmiercią poprosiła swoją siostrę Joannę, żeby przejęła opiekę nad Stanisławem. W 1880 Joanna Rogowska wyszła za mąż za Kazimierza Stankiewicza, wspólnie z którym opiekowała się Wyspiańskim. Stankiewicz stosunkowo wcześnie wpoił przyszłemu artyście pasję do czytania. Wyspiański już w 1881/1882 czytał dramaty Williama Shakespeare’a, które miały posłużyć za inspirację przy późniejszych sztukach teatralnych.
Wyspiański kształcił się w gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie wykłady odbywały się w języku polskim, a dużą uwagę przywiązywano do nauki historii Polski i historii literatury polskiej. Podczas nauki w gimnazjum św. Anny opanował też grekę i łacinę. Nie wyróżniał się pod względem ocen, lecz egzaminy maturalne zdał wzorowo. W czasie pobytu w szkole nawiązał koleżeńskie stosunki z Józefem Mehofferem, Lucjanem Rydlem, Stanisławem Estreicherem, Henrykiem Opieńskim i Jerzym Żuławskim. thumb|Stanisław Wyspiański z przyjaciółmi. Fotografia z 1893 roku. Stoją: Stanisław Wyspiański, Lucjan Rydel, Karol Zyndram Maszkowski. Siedzą: Stanisław Estreicher i Henryk Opieński W 1887, po złożeniu egzaminów maturalnych, zapisał się na wydział filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w latach 1887–1890 i 1896–1897 uczęszczał na wykłady z historii, historii sztuki i literatury, i rozpoczął studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, której dyrektorem był w tym czasie Jan Matejko. Jako wyróżniającemu się uczniowi powierzył mu współudział w wykonaniu zaprojektowanej przez siebie polichromii w odnawianym kościele Mariackim.
Często bywał w Żabnie, w miejscowym kościele znajdują się witraże według jego projektu. W 1889 roku Wyspiański odwiedził Tarnów. Podczas pobytu w nim zwiedzał tarnowską katedrę. Uwiecznił miasto na papierze, między innymi szkicując fragment starego miasta. thumb|Ratusz w Tarnowie, autorstwa Stanisława Wyspiańskiego
Podróże zagraniczne W 1890 artysta udał się w podróż po Europie, zorganizowaną przez Tadeusza Stryjeńskiego. Jej trasa wiodła przez Włochy i Szwajcarię do Francji (gdzie zgłębiał sztukę średniowieczną, głównie katedr gotyckich), a dalej do Niemiec i Pragi. Do Krakowa wrócił 20 września 1890, a później na zlecenie Matejki zajął się malowaniem herbów i godeł w kościele Mariackim. Już w 1891, wzorem Mehoffera, wyjechał w kolejną podróż do Paryża; rok później poróżnił się jednak z Mehofferem i wyprowadził się z jego mieszkania. W latach 1891–1894 uczył się w prywatnej Académie Colarossi, natomiast bez powodzenia próbował studiów w École des Beaux-Arts. Żył wówczas w trudnych warunkach materialnych, co skłoniło go do powrotu do Krakowa. W międzyczasie zetknął się z Władysławem Ślewińskim, z Gauguinem i nabistami; silne wrażenie wywarło na nim malarstwo Pierre’a Puvisa de Chavannes, a zwłaszcza freski w Panteonie. Jednocześnie jego uwagę coraz bardziej przyciągał teatr. Uczęszczał na spektakle operowe, oglądał przedstawienia klasyków francuskich.
Architektura W 1895 Wyspiańskiemu zmarł jego wuj Kazimierz. Artysta otrzymał w tym samym roku zlecenie wykonania polichromii do kościoła Franciszkanów w Krakowie, złożonej z motywów kwiatowych, heraldycznych i geometrycznych. Po udanej współpracy z franciszkanami otrzymał kolejne zlecenie: sporządzenie witraży do ośmiu okien świątynnych. Wyspiański wykonał w 1897 między innymi słynne witraże Stań się! (Bóg Ojciec) oraz Stygmatyzacja św. Franciszka, utrzymane w stylu secesyjnym. Opracował też dekorację Błogosławione Salomea, Kunegunda i Jolenta, której projekty zostały jednak stanowczo odrzucone przez zleceniodawcę o. Samuela Leona Rajssa; ten nie wypłacił Wyspiańskiemu ostatniej raty honorarium. Dodatkowo niepowodzeniem zakończyła się współpraca z architektem Sławomirem Odrzywolskim nad polichromią do kościoła farnego w Bieczu; Wyspiański zrezygnował też z kierowania pracami wykonawczymi nad renowacją renesansowych fresków w kościele św. Krzyża, gdy okazało się, że zleceniodawca Tadeusz Stryjeński nie mógł sobie pozwolić na odpowiednie honorarium dla artysty.
Niezrealizowane zostały planowane przez Wyspiańskiego witraże do katedry na Wawelu (tzw. witraże wawelskie). Zachowały się trzy projekty emanujących grozą kartonów do witraży Henryk Pobożny, Kazimierz Wielki, Stanisław Szczepanowski (wszystkie wykonane około 1900); projekty te jednak budziły podziw wśród pisarzy młodopolskich, którzy utożsamili portrety dawnych postaci średniowiecznych z rozkładem dawnej potęgi kraju. Po stuleciu od śmierci Wyspiańskiego zachowane witraże zostały wystawione w Pawilonie Wyspiańskiego na rogu ulicy Grodzkiej i placu Wszystkich Świętych w Krakowie.
Malarstwo W Krakowie Wyspiański był jednym z założycieli Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” w 1897, a w połowie 1898 objął stanowisko kierownika artystycznego tygodnika literacko-artystycznego „Życie”, którego redaktorem naczelnym był wówczas Stanisław Przybyszewski.
Na przełomie wieków Wyspiański realizował także portrety na zamówienie, używając do tego celu techniki pastelowej. Najczęściej pracował dla państwa Stanisława i Elizy Pareńskich, z którymi był w bliskich relacjach. Eliza Pareńska została matką chrzestną najmłodszego syna artysty, Stasia. Jeden z ważniejszych portretów tworzonych dla Pareńskich przedstawiał córkę Elizy, noszącą imię po matce (Portret Elizy Pareńskiej, 1904). Wyspiański uwiecznił też m.in. doktora Jana Raczyńskiego, który zajmował się leczeniem jego dzieci (Portret dr Jana Raczyńskiego, 1904) oraz rodzinę filologa klasycznego Leona Sternbacha. Często wykonywał również portrety małżonki, Teodory Pytko (Autoportret z żoną, 1904) i swoich dzieci, czego przykładem są obrazy Helenka z wazonem (1902), Śpiący Staś (1904), Śpiący Mietek (1904); dzieci Wyspiańskiego zostały uchwycone bez sztucznej pozy. Za najsłynniejszy obraz Wyspiańskiego uchodzi Macierzyństwo (1905), gdzie oprócz żony Teodory dwukrotnie została uwieczniona jego córka Helenka.
W 1900 Henryk Sienkiewicz z Polskiej Akademii Umiejętności przyznał artyście stypendium w wysokości 1000 rubli w ramach zapomogi. Stypendium zostało przedłużone do 1902, kiedy poprawiła się sytuacja materialna Wyspiańskiego.
Teatr Jako malarz i dekorator nawiązał współpracę z Teatrem Miejskim w Krakowie pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego. Wkrótce na jego scenie rozwinął swoją twórczość dramatyczną. thumb|Pl. Mariacki 9, kamienica Na Barszczowym (widok z 1906). Tutaj Wyspiański mieszkał, pisząc m.in. Wesele Jego debiutami dramatycznymi były sztuki Legenda (1898) i Warszawianka (1898), przy czym ta druga została opublikowana w tygodniku „Życie” 16 listopada 1898. W 1899 Warszawiankę na deskach Teatru Miejskiego wyreżyserował Ludwik Solski. W 1899, nakładem własnym autora, drukiem ukazały się dramaty Klątwa, Meleager, Lelewel, Protesilas i Laodamia; w 1900 – Legion. W 1900 ukończył też wstępną wersję Sędziów. Ten ostatni dramat został wystawiony dopiero w 1907, po śmierci artysty (Ludwik Solski nie zgadzał się na wystawienie sztuki za życia Wyspiańskiego). Kanwą Sędziów było głośne morderstwo ciężarnej służącej żydowskiego karczmarza Heinzla, Jewdochy Abramczuk, przez jej kochanka Nutę Marmarosza. W Sędziach odpowiednikiem mordercy jest Natan, syn lichwiarza Samuela, razem ze swoim ojcem mordujący Jewdochę w obawie o to, że ofiara dokona aborcji. Wyspiański nadał przedstawionej historii wymiaru uniwersalnego, zachowując znaną z tragedii antycznej jedność miejsca, czasu i akcji, ale też odwołując się do etyki judaistycznej (odpowiedzialności za swoje czyny jeszcze za życia).
thumb|Kamienica ul. Krowoderska 79. Tutaj na II piętrze znajdowało się mieszkanie Wyspiańskiego i „szafirowa pracownia”, tutaj powstał cykl widoków na Kopiec Kościuszki
20 listopada 1900 wziął udział w weselu swego przyjaciela Lucjana Rydla w Bronowicach Małych. Na kanwie tego wydarzenia powstało wydane w 1901 Wesele, które przyniosło Wyspiańskiemu sławę i uznanie. Artysta przedstawił „przez pół serio, przez pół drwiąco” środowisko swoich znajomych, zestawiając ze sobą różne warstwy społeczne – inteligencję, ziemiaństwo, chłopstwo, Żydów – których przedstawiciele spotykają podczas Rydlowskiego wesela szereg zjaw. Wesele, którego powodzenia Wyspiański się nie spodziewał, odniosło wielki sukces. Powszechnie odczytywano dramat jako niezwykle krytyczny portret społeczeństwa polskiego (przede wszystkim starszego pokolenia spod znaku Stańczyków). Dzięki aluzjom do Mickiewiczowskich Dziadów i elementom baśniowo-ludowym utwór szybko został oswojony przez publiczność zarówno ówczesną, jak i późniejszą.
W 1903 artysta wydał trzy nowe dzieła: Wyzwolenie, Achileis i Bolesława Śmiałego. Wyzwolenie również nawiązywało do Dziadów poprzez analogiczną postać Konrada, który obmyśla przedstawienie teatralne krytykujące współczesnych mu Polaków. Wyspiański, inspirowany teatrem monumentalnym Wagnera i myślą nietzscheańską, stworzył sztukę o przesłaniu pokrywającym się z programem realizmu historycznego Narodowej Demokracji. Achilleis natomiast opierał się na Iliadzie Homera, z elementami Eneidy Wergiliusza oraz sztuki Troilus i Kresyda Shakespeare’a. Przedstawienie wydarzeń z wojny trojańskiej zostało jednak zagęszczone do jednego dnia akcji; „w dramacie Achilles ginie śmiercią samobójczą, Laokoon już dawno utracił swoich synów, nie ma scen bitewnych, a bogowie nie odgrywają zasadniczej roli w przebiegu zdarzeń”. Natomiast Bolesław Śmiały był sztuką opartą na konflikcie pomiędzy królem Bolesławem II Śmiałym a biskupem Stanisławem ze Szczepanowa, zamordowanym za niesubordynację wobec panującego monarchy. Bolesława Śmiałego w chwili wydania powszechnie krytykowano za niezgodność treści dramatu z ówczesną wiedzą historyczną, choć nowsze analizy wykazały, że Wyspiański przed napisaniem dramatu z pewnością czytał m.in. kroniki Galla Anonima i Wincentego Kadłubka oraz prace Joachima Lelewela.