Yawovi Agboyibo (ur. 31 grudnia 1943 w Kouvé, zm. 30 maja 2020 w Paryżu) – togijski polityk, premier Togo od 20 września 2006 do 6 grudnia 2007. Lider Komitetu Działania na rzecz Odnowy (Comité d’Action pour la Renouveau, CAR). Kandydat w wyborach prezydenckich w 1998, 2003 oraz w 2010.
Życiorys Yawovi Agboyibo urodził się w Kouvé w prefekturze Yoto. Z wykształcenia prawnik, ukończył studia prawnicze w Orleanie, Abidżanie oraz Lomé. W 1960 wstąpił w szeregi adwokatury, na czele której stał od 1987 do 1990. W latach 1990–1995 był prezesem Związku Adwokatów Afryki Zachodniej. W latach 1985–1991 wchodził w skład Zgromadzenia Narodowego (parlamentu) jako niezależny deputowany. Był aktywnym działaczem praw człowieka. W październiku 1987 stanął na czele utworzonej przez togijski rząd Narodowej Komisji Praw Człowieka (Commission Nationale des Droits de l’Homme, CNDH), pełniąc ten urząd do 1990.
W 1990 wszedł w skład Komisji Konstytucyjnej. W tym samym roku założył partię polityczną, Front Stowarzyszeń na rzecz Odnowy (Front des Associations pour le Renouveau, FAR), która rok później przekształciła się w Komitet Działania na rzecz Odnowy (Comité d’Action pour la Renouveau, CAR). W lipcu i sierpniu 1991 uczestniczył w Narodowej Konferencji, zadaniem której było zaprowadzenie w kraju demokratycznego systemu rządów. W jej rezultacie, w 1991 został członkiem Najwyższej Rady Republiki, pełniącej rolę przejściowego parlamentu od 1991 do 1992. W latach 1990–1995 wchodził w skład Papieskiej Rady Sprawiedliwości i Pokoju.
Choć początkowo był kandydatem w wyborach prezydenckich w sierpniu 1993, wycofał się ostatecznie z udziału w nich i razem z innym kandydatem opozycji, Edemem Kodjo, ogłosił bojkot głosowania. Zarzucił administracji prezydenta Gnassingbé Eyadémy oszustwa wyborcze, w tym fałszowanie list wyborców. Wybory ze zdecydowaną przewagą wygrał urzędujący prezydent Eyadema.
W 1994 został wybrany do Zgromadzenia Narodowego i zasiadał w nim do 1999. Był w tym czasie przewodniczącym klubu parlamentarnego CAR. W czerwcu 1998 wziął udział w wyborach prezydenckich, w których według oficjalnych wyników zajął trzecie miejsce i zdobył 9,6% głosów poparcia, przegrywając z prezydentem Eyademą. Odrzucił jednak wyniki wyborów, oskarżając władze o fałszerstwa. Opozycja ogłosiła, że prawdziwym zwycięzcą wyborów został jej kandydat, Gilchrist Olympio.
W 2001 został oskarżony o znieważenie premiera Agbéyomé Kodjo. Miał dwa lata wcześniej zarzucić premierowi, że ten współpracował z grupami bojówkarzy w czasie gdy był dyrektorem portu w Lomé. 3 sierpnia 2001 Agboyibo został skazany na 6 miesięcy więzienia i grzywnę w wysokości 100 tys. franków CFA. W styczniu 2002 sąd apelacyjny oddalił zarzuty przeciwko niemu, jednak z więzienia Agboyibo został zwolniony dopiero 14 marca 2002, decyzją prezydenta Eyademy.
W czerwcu 2003 po raz drugi wziął udział w wyborach prezydenckich, zajmując według oficjalnych wyników trzecie miejsce z 5,1% głosami poparcia. Również i tym razem odrzucił oficjalne wyniki, które wskazywały na zwycięstwo Eyademy (57,8%). Jego zdaniem wybory miał wygrać kandydat opozycyjnej partii UFC, Emmanuel Bob-Akitani, który zamiast oficjalnych 33,7% głosów miał zdobyć 54,8% głosów. On sam miał uzyskać ponad 13% głosów, a prezydent Eyadema tylko ok. 11%.
W latach 1996–2004 pełnił funkcję przewodniczącego Związku Afrykańskich Partii na rzecz Demokracji i Rozwoju. W czasie wyborów prezydenckich w kwietniu 2005, wygranych przez syna zmarłego prezydenta Gnassingbé Eyadémy – Faure Gnassingbé, był generalnym koordynatorem opozycji. Dzień przed głosowaniem określił wybory wyborczą maskaradą. Po wygranej, nowy prezydent, próbując załagodzić napięcia w kraju rozpoczął dialog z opozycją. Od kwietnia do sierpnia 2006 Agboyibo pełnił funkcję przewodniczącego Biura Dialogu Międzytogijskiego.
Premier 16 września 2006 został mianowany przez prezydenta Faure Gnassingbé na urząd premiera. Cztery dni później utworzył gabinet składający się z 35 ministrów.
W wyborach parlamentarnych z 14 października 2007 startował z list partii CAR w prefekturze Yoto. Został jednym z czterech kandydatów tej partii, którzy uzyskali mandat w Zgromadzeniu Narodowym. Po wyborach, 13 listopada 2007 premier Agboyibo podał swój rząd do dymisji. 3 grudnia 2007 prezydent mianował jego następcą Komlana Mally’ego, który oficjalnie objął urząd 6 grudnia 2007.
W październiku 2008 został wybrany kandydatem CAR w wyborach prezydenckich w 2010. 15 stycznia 2010 oficjalnie zgłosił swoją kandydaturę do komisji wyborczej. W wyborach 4 marca 2010 zajął trzecie miejsce, zdobywając 2,96% głosów.
Przypisy
Kategoria:Kandydaci na urząd prezydenta Togo Kategoria:Premierzy Togo Kategoria:Urodzeni w 1943 Kategoria:Zmarli w 2020