Bildungsroman (z niem. Bildung – „kształcenie”, „formowanie” i Roman – „powieść”; dosł. „powieść edukacyjna” albo „powieść formacyjna”) – typ powieści przedstawiającej psychologiczny, moralny i społeczny rozwój protagonisty, zwykle młodego, oraz jego kształtowanie się w relacji z otoczeniem społecznym. W polskiej literaturze krytycznej termin bywa oddawany jako „powieść formacyjna”.
Historia terminu Gatunek wykształcił się w literaturze niemieckiej XVIII wieku. Za wczesny punkt odniesienia dla jego nowelistycznej postaci uznaje się Geschichte des Agathon Christopha Martina Wielanda, natomiast za klasyczny wzorzec gatunku – Lata nauki Wilhelma Meistra Johanna Wolfganga Goethego. Ważną rolę w ukształtowaniu pojęcia odegrał Karl Morgenstern, który w odniesieniu do Lat nauki Wilhelma Meistra posługiwał się terminem Bildungsroman.
Cechy gatunkowe Fabuła bildungsromanu koncentruje się na kolejnych etapach dojrzewania bohatera. Obejmuje jego konflikty z rodziną, szkołą, środowiskiem społecznym lub własnymi aspiracjami, a także doświadczenia prowadzące do przemiany postawy życiowej. W ujęciu klasycznym proces ten zmierza do osiągnięcia dojrzałości rozumianej jako pogodzenie osobistych dążeń z wymaganiami społecznymi, choć w nowszych realizacjach gatunku rozwój bohatera może być przedstawiany ironicznie, niepełnie albo jako porażka. Zakres pojęcia nie jest całkowicie stały: w użyciu ogólnym bywa odnoszone szeroko do powieści o rozwoju młodego bohatera, natomiast w badaniach germanistycznych pozostaje przedmiotem bardziej szczegółowych sporów gatunkowych.
Pokrewnymi pojęciami są Entwicklungsroman, czyli powieść rozwojowa w szerszym sensie, oraz Erziehungsroman, powieść wychowawcza lub edukacyjna. Terminy te bywają stosowane wymiennie, choć w badaniach literackich mogą służyć do odróżniania różnych modeli rozwoju bohatera. Odmianą bildungsromanu jest także Künstlerroman, czyli powieść o kształtowaniu się artysty.
Przykłady bildungsromanów Do przykładów wskazywanych w opracowaniach należą: Johann Wolfgang von Goethe – Lata nauki Wilhelma Meistra Charles Dickens – Wielkie nadzieje Charlotte Brontë – Dziwne losy Jane Eyre James Joyce – Portret artysty z czasów młodości J.D. Salinger – Buszujący w zbożu Harper Lee – Zabić drozda Jane Austen – Emma Fiodor Dostojewski – Nietoczka Niezwanowa Daniel Defoe – Moll Flanders Henry Fielding – Historia życia Toma Jonesa, czyli dzieje podrzutka Robert Musil – Niepokoje wychowanka Törlessa Kingsley Amis – Saul Bellow – Gustaw Herling-Grudziński – Inny świat Thomas Mann – Czarodziejska góra Zora Neale Hurston – Stefan Żeromski – Przedwiośnie Karel Čapek – Osiem twarzy mistrza Foltyna Stefan Żeromski – Syzyfowe prace Robert A. Heinlein – Obcy w obcym kraju Dmitrij Głuchowski – Metro 2033.
Zobacz też
Przypisy
Kategoria:Dziecko Kategoria:Młodzież Kategoria:Powieść