thumb|200px|Gen. Antoni Chruściel, komendant Okręgu Warszawa AK thumb|200px|Legitymacja członkowska z Okręgu Warszawskiego Okręg Warszawa AK kryptonimy: „40”, „XX”, „Wydra”. „Drapacz”, „Prom” – jednostka terytorialno-organizacyjna Armii Krajowej obejmująca teren Warszawy i powiatu warszawskiego. Jednostki wojskowe okręgu wzięły udział w powstaniu warszawskim. We wrześniu 1944 oddziały okręgu przekształciły się w Warszawski Korpus Armii Krajowej.

Sztab Okręgu Komendantami okręgu byli kolejno: Henryk Józewski „Olgierd” (do stycznia 1940); ppłk/płk Zdzisław Zajączkowski „Grzywa”, „Cieślak” (do marca 1941); płk/gen. Antoni Chruściel „Monter”, „Nurt” (kwiecień 1941 – październik 1944).

Według danych z lipca 1944 sztab okręgu przedstawiał się następująco: Komendant – płk dypl. piech. Antoni Chruściel „Monter”; Szef sztabu – mjr dypl. art. Stanisław Weber „Chirurg”; Inspektor Lewobrzeżny „Reflektor” – mjr Karol Błasiński „Antoni Rymarz”; Inspektor Prawobrzeżny „Latarnik” – mjr Mieczysław Bigoszewski „Groch”; I oficer sztabu – rtm. kaw. Romuald Radziwiłłowicz „Zaremba”; Oddział II (wywiad i kontrwywiad); Szef wywiadu – mjr Henryk Trojańczyk „Miecz”; Szef kontrwywiadu – por. Wincenty Kwieciński „Lotny”; Oddział III (operacyjno-szkoleniowy) – szef oddziału mjr dypl. art. Stanisław Weber „Chirurg”; Oddział IV (kwatermistrzostwo) – szef oddziału rtm. Tadeusz Dołęga-Kamieński „Badacz”; Kompania motorowa „Orlęta” – ppor. rez. Stanisław Srzednicki „Stach” Oddział V (Łączność) – szef oddziału kpt. łącz. Kazimierz Larys „Lech” Batalion łączności – dowódca por. rez. Kazimierz Malinowski „Mirski”; Kadrowa kompania radiotelegraficzna „Radio” – dowódca por. łącz. Czesław Pieniak „Mak”; Oddział V (Biuro informacji i propagandy) – szef oddziału por. rez. Antoni Nowak-Przygodzki „Opel”; Referat Saperów „XII-s” – szef referatu kpt. sap. Józef Pszenny „Chwacki”; l Batalion saperów – dowódca por. sap. Stanisław Gąsiorowski „Mieczysław” (kompanie 101 i 102); Podległy Referatowi Saperów; 2 Batalion Saperów Praskich – dowódca por. Lucjan Zaruski „Władysław”; Wojskowa Służba Ochrony Powstania (WSOP) „Niagara” „O” – dowódca mjr rez. art. Antoni Łocz „Promień”; Zgrupowanie Użyteczności Publicznej WSOP „N-9215” (Warszawska Elektrownia Miejska) – dowódca kpt. rez. Stanisław Skibniewski „Cubryna” (6 plutonów); Pluton Użyteczności Publicznej WSOP „Nenufar” (Elektrownia Pruszkowska) – dowódca ppor. rez. Stefan Kwiatkowski „Zabłocki”; Wojskowa Służba Kobiet – komendantka Maria Szymkiewicz-Drzymulska „Rysia”.

Oddziały dyspozycyjne Dowódca Kedywu – ppor. Józef Roman Rybicki „Andrzej”; Oddział dyspozycyjny „A” („Kolegium A”) – dowódca ppor. rez. Tadeusz Wiwatowski „Olszyna”; Oddział dyspozycyjny „B” („Kolegium B”) KOSA – dowódca por. Ludwik Witkowski „Kosa”; TOW Śródmieście („Kolegium C”) – dowódca ppor. rez. Edward Paszkowski „Wiktor”; Kobiece patrole minerskie – dowódca dr med. Zofia Franio „Doktor”;

Odwód komendanta okręgu Dowódca odwodu – ppłk. Franciszek Rataj „2808”, „Paweł”; Batalion NOW-AK „Antoni”; Batalion „Wigry”;

Struktura Okręg początkowo dzielił się sześć obwodów. W styczniu 1942 w wyniku studium powstania powszechnego, z powiatu warszawskiego wyłączono samodzielny rejon Okęcie, włączając go w skład okręgu. Z tego samego powodu w połowie 1942 w skład okręgu włączono powiat warszawski.

Obwód I – Śródmieście, Stare Miasto; Obwód II – Żoliborz, Marymont, Bielany; Obwód III – Wola; Obwód IV – Ochota; Obwód V – Mokotów Obwód VI – Praga Obwód VII – Powiat Warszawski; VIII samodzielny rejon Okęcie

Stan liczebny W marcu 1943 w okręgu funkcjonowało 355 plutonów pełnych i 116 szkieletowych. Według meldunku Komendanta Głównego AK, w stosunku do września 1942, nastąpiło zwiększenie stanów o 188 plutonów wskutek uzupełnienia stanów plutonów szkieletowych oraz wcielenie oddziałów Polskiej Organizacji Zbrojnej.

Według obliczeń Jerzego Kirchmayera stan ewidencyjny AK na terenie okręgu warszawskiego w lutym 1944 wynosił ok. 50.000 żołnierzy w tym Kedyw Komendy Głównej (ok. 2400 żołnierzy). W okręgu według tych samych danych funkcjonowało 800 plutonów (647 pełnych plutonów oraz 153 plutony „szkieletowe”) w tym 198 plutonów Wojskowej Służby Ochrony Powstania. Stan bojowy oddziałów okręgu wynosił w ciągu całego powstania od 25.000 do 28.000 żołnierzy. O godzinie „W” do walki przystąpiło ok. 2500 uzbrojonych powstańców.

Przypisy

Bibliografia Kirchmayer J.: Powstanie Warszawskie, Warszawa 1984. Rozwadowski P. (pod red.), Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, T. I, Warszawa 2005. .

* Kategoria:Jednostki organizacyjne Armii Krajowej rozwiązane w 1944