Metale ziem rzadkich, pierwiastki ziem rzadkich, REE (z ang. rare-earth elements) – zwyczajowa nazwa rodziny 17 pierwiastków chemicznych, obejmującej dwa skandowce (skand i itr) oraz wszystkie lantanowce (lantan, cer, prazeodym, neodym, promet, samar, europ, gadolin, terb, dysproz, holm, erb, tul, iterb i lutet). Współwystępują one w minerałach i mają zbliżone właściwości chemiczne. Tradycyjnie dzieli się je na lekkie (LREE, od lantanu do europu) i ciężkie (HREE, od gadolinu do lutetu wraz z itrem).
Wbrew nazwie większość z nich nie występuje w przyrodzie rzadko. Cer i itr są odpowiednio 25. i 30. najczęściej występującym pierwiastkiem skorupy ziemskiej i wielokrotnie przewyższają zawartością molibden, choć niektóre pierwiastki ciężkie, jak terb i tul, są od niego rzadsze. Wyjątkiem jest promet, który nie ma trwałych izotopów, a jego całkowita ilość w skorupie ziemskiej wynosi tylko około 600 g.
Właściwości Metale ziem rzadkich to srebrzystobiałe, stosunkowo miękkie i reaktywne metale, które na powietrzu łatwo pokrywają się warstwą tlenku. W związkach chemicznych występują niemal wyłącznie na trzecim stopniu utlenienia, choć cer tworzy też trwałe związki na czwartym, a europ na drugim. Ze względu na zbliżoną konfigurację elektronową mają bardzo podobne właściwości chemiczne, co sprawia, że ich wzajemne rozdzielenie jest trudne i kosztowne. W szeregu lantanowców wraz ze wzrostem liczby atomowej maleje promień jonowy, czyli zachodzi tak zwana kontrakcja lantanowców, która stopniowo różnicuje ich zachowanie. Wiele z tych pierwiastków cechuje się szczególnymi właściwościami magnetycznymi i luminescencyjnymi, na których opiera się większość ich zastosowań.
Występowanie i złoża thumb|Bastnazyt, jeden z głównych minerałów rud metali ziem rzadkich Metale ziem rzadkich należą do pierwiastków litofilnych, czyli koncentrujących się w skorupie ziemskiej, oraz niekompatybilnych, które podczas topienia skał lub krystalizacji magmy gromadzą się w stopie. Skand bywa w naukach o Ziemi wyłączany z tej rodziny, ponieważ ze względu na znacznie mniejszy promień jonowy ma odmienne właściwości geochemiczne i zastępuje inne pierwiastki niż pozostałe REE.
Pierwiastki ziem rzadkich spotyka się najczęściej w postaci węglanów, tlenków, fosforanów i krzemianów. Pierwszym odkrytym minerałem zawierającym te pierwiastki był gadolinit, znaleziony przez Carla Axela Arrheniusa w kopalni w Ytterby, od której nazwę wzięły cztery z nich (terb, erb, iterb, itr). Spośród setek minerałów zawierających REE znaczenie gospodarcze ma niewiele, między innymi bastnazyt, loparyt, monacyt, ksenotym i fergusonit.
thumb|Rozmieszczenie głównych złóż metali ziem rzadkich na świecie Złoża dzieli się na pierwotne i wtórne. Do pierwotnych należą głównie karbonatyty (na przykład Mountain Pass w Kalifornii), skały peralkaliczne oraz alkaliczne granitoidy i pegmatyty. Często same procesy magmowe nie wystarczają do ekonomicznego nagromadzenia pierwiastków, a kluczowe okazują się późniejsze procesy hydrotermalne i wietrzenie, które prowadzą do powstania największych złóż wtórnych, takich jak Bayan Obo w Chinach, Mount Weld w Australii czy Araxá w Brazylii. Szczególnym typem są złoża ilaste (ang. ion-adsorption clay), powstające w wyniku silnego wietrzenia laterytowego granitoidów w klimacie tropikalnym. Uwolnione pierwiastki adsorbują się na minerałach ilastych, a proces ten frakcjonuje REE, prowadząc do wyjątkowego wzbogacenia w pierwiastki ciężkie.
Alternatywnymi źródłami są popioły lotne z elektrowni węglowych oraz recykling zużytych urządzeń elektrycznych i elektronicznych, którego skala długo pozostawała znikoma.
Zastosowania thumb|Magnesy neodymowe (NdFeB), najważniejsze zastosowanie metali ziem rzadkich w skali świata Najważniejszym zastosowaniem REE w skali świata jest produkcja magnesów trwałych, w tym magnesów neodymowych (NdFeB) oraz samarowo-kobaltowych, wykorzystywanych w silnikach elektrycznych, turbinach wiatrowych i elektronice. Inne istotne zastosowania to katalizatory, luminofory, lasery, akumulatory, ceramika i materiały polerskie. Przykładowe zastosowania poszczególnych pierwiastków: skand – lekkie stopy do lotnictwa i kosmonautyki itr – luminofory, ceramika, stopy lantan – katalizatory w rafinacji ropy, baterie, optyka cer – katalizatory, materiały polerskie neodym i prazeodym – silne magnesy trwałe, lasery samar – magnesy do pracy w wysokich temperaturach europ i terb – luminofory w wyświetlaczach i oświetleniu dysproz – dodatek poprawiający odporność magnesów na wysoką temperaturę erb – wzmacniacze i lasery światłowodowe
Produkcja i zasoby thumb|Światowe wydobycie metali ziem rzadkich w czasie, z widoczną zmianą dominującego producenta i przewagą Chin (dane USGS) Według danych amerykańskiej służby geologicznej (USGS) światowe wydobycie w 2025 roku wyniosło około 390 000 t w przeliczeniu na tlenki, z czego na Chiny przypadało 270 000 t, czyli blisko 69%. Kolejni producenci to Stany Zjednoczone (51 000 t), Australia (29 000 t) i Birma (22 000 t). Światowe zasoby szacuje się na ponad 85 mln t, a największe posiadają Chiny (44 mln t), Brazylia i Wietnam. Koncentracja jest jeszcze większa na etapie przetwórstwa, czyli rozdziału i rafinacji pierwiastków, gdzie Chiny przetwarzają również surowiec importowany z innych krajów.
Znaczenie strategiczne i geopolityka thumb|Kopalnia i zakład przetwórczy Mountain Pass w Kalifornii, element dywersyfikacji dostaw poza Chinami Ze względu na zastosowania w elektronice, energetyce odnawialnej, elektromobilności i zbrojeniach oraz silną koncentrację dostaw metale ziem rzadkich zaliczane są do surowców krytycznych. Dominacja Chin w wydobyciu, a zwłaszcza w przetwórstwie, czyni je narzędziem nacisku w polityce handlowej. Po raz pierwszy ryzyko to ujawniło się w 2010 roku, gdy Chiny ograniczyły eksport surowca do Japonii w trakcie sporu terytorialnego, co skłoniło odbiorców do poszukiwania alternatywnych źródeł.
W kwietniu 2025 roku Chiny zaostrzyły kontrolę eksportu, obejmując wymogiem licencji stopy, związki, metale i tlenki samaru, gadolinu, terbu, dysprozu, lutetu, skandu i itru oraz zawierające je magnesy, w odpowiedzi na podwyżki ceł przez Stany Zjednoczone. W październiku rozszerzono kontrole na europ, holm, erb, tul i iterb, a w listopadzie zawieszono je na rok, utrzymując ograniczenia z kwietnia. Po wejściu kwietniowych kontroli w życie chiński eksport magnesów spadł o około trzy czwarte, a ceny dysprozu i terbu w Europie chwilowo sięgnęły wielokrotności poziomu chińskiego.
W reakcji na te zależności Unia Europejska przyjęła akt o surowcach krytycznych (rozporządzenie UE 2024/1252), który wszedł w życie 23 maja 2024 roku i wyznaczył na 2030 rok cele: pokrycie z własnych źródeł co najmniej 10% wydobycia, 40% przetwórstwa i 25% recyklingu rocznego zużycia surowców strategicznych oraz ograniczenie udziału jednego państwa trzeciego do najwyżej 65%. Działania dywersyfikacyjne obejmują między innymi wznowienie wydobycia w kopalni Mountain Pass w Stanach Zjednoczonych oraz rozwój wydobycia i przetwórstwa w Australii, a także rozwój recyklingu.
Zobacz też lantanowce magnes neodymowy surowce krytyczne
Przypisy
Kategoria:Układ okresowy Kategoria:Pierwiastki chemiczne Kategoria:Metale Kategoria:Surowce mineralne