right|thumb|Widok na Stary Sambor i Dniestr Stary Sambor (do końca 1899 StaremiastoDziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. 1899, Nr 115; ukr. Старий Самбір, Staryj Sambir) – miasto na Ukrainie, siedziba hromady (wcześniej rejonu) w obwodzie lwowskim Ukrainy nad Dniestrem, nieopodal granicy z Polską. 6440 mieszkańców (2022)ukrcensus/2022, dla porównania w 2001 było ich 5603.
Miasto królewskie lokowane w 1425 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 170.. W granicach miasta, na północy, znajduje się dawniej samodzielna wieś Smolnica.
W mieście znajduje się rzymsko-katolicka parafia św. Mikołaja.
Historia Data powstania miejscowości nie jest pewna. Stary Sambor wzmiankowany jest po raz pierwszy w roku 1378 jako własność nadana Herburtom. Jednak informacje dotyczące tutejszej cerkwi pochodzą z 1303. Wiadomo także, iż Sambor, założony po zniszczeniu Starego Sambora, istniał w 1241. Z 1501 pochodzi pierwsza wzmianka o tutejszym kościele rzymskokatolickim. Prawa miejskie uzyskał Stary Sambor w roku 1553. Z 1554 pochodzą pierwsze wzmianki o Żydach osiedlających się w mieścieZobacz stronę Żydowskiego Instytutu Historycznego poświęconą Staremu Samborowi https://archive.ph/20070818071029/http://www.jewishinstitute.org.pl/pl/gminy/miasto/842.html. W 1569 roku miasto uzyskało przywilej de non tolerandis JudaeisMaurycy Horn, Żydowski ruch osadniczy w miastach Rusi Czerwonej, w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, 1974, nr 2 (90), s. 11.. Dzielnica żydowska znalazła się na wschód od rynku. Zapewne w XVI wieku powstał nowy kościół. W 1668 powstał ratusz, który jest jednym z najstarszych na tym terenie. W XVIII wieku odbył się remont kościoła. Do 1772 województwo ruskie, ziemia przemyska.
Od rozbiorów Polski (1772) w składzie Królestwa Galicji i Lodomerii. Przypuszczalnie w XIX wieku powstał cmentarz żydowski, a pod koniec tego stulecia synagoga. W 1880 miasto liczyło 3482 mieszkańców, z czego 1399 grekokatolików, 704 rzymskich katolików, 1377 Żydów oraz 2 osoby innych wyznań. W 1881 kościół został zamknięty z powodu jego złego stanu technicznego. W 1890 powstał nowy kościół. Od roku 1905 przez miejscowość prowadziła linia kolejowa łączącą Użhorod z Samborem, powstał dworzec kolejowy.
W 1921 miasto liczyło 4314 mieszkańców, z czego 1534 to Żydzi. W okresie międzywojennym Stary Sambor był miastem powiatowym województwa lwowskiego w niepodległej Polsce, siedzibą urzędu skarbowego oraz innych urzędów i instytucji państwowych. W tym czasie starostą był Ludwik Smalawski. 1 kwietnia 1932 w związku z likwidacją powiatu starosamborskiego miasto włączono do powiatu samborskiego..
Po przegranej przez Polskę kampanii wrześniowej Stary Sambor znalazł się w części zajętej przez ZSRR. Od 4 grudnia 1939 znajdował się w składzie USRR, w obwodzie drohobyckim.
3 lipca 1941, po ataku Niemiec na ZSRR, miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. Tego dnia Niemcy dali Ukraińcom na 24 godziny "wolną rękę" w postępowaniu wobec Żydów. Zakończyło się to pogromem, w którym zamordowano od 32 do 60 ŻydówKai Struve, “Deutsche Herrschaft, ukrainischer Nationalismus, antijüdische Gewalt. Der Sommer 1941 in der Westukraine”, Walter de Gruyter GmbH, Berlin/Boston 2015, ISBN 978-3-11-035998-5, e-ISBN (PDF) 978-3-11-036022-6, ss. 442-444, 560-561, 669.
Od 1 sierpnia 1941 na terenie powiatu Sambor Dystryktu Galicja w składzie Generalnego Gubernatorstwa. W sierpniu 1942 Niemcy wywieźli starosamborskich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu.
W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca tutaj do początku 1943 roku (wysiedlenie do centralnej Polski) polska rodzina Plauszewskich opiekowała się żydowskim dzieckiem Leą Wicner. W 1995 roku Instytut Jad Waszem uhonorował za to pośmiertnie tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata Feliksa i Stefanię Plauszewskich.
Sambor stał się schronieniem dla tysięcy osób z okolicznych wiosek przed atakami OUN-UPA. Jednak w latach 1939 - 1945 nacjonaliści ukraińscy zamordowali w mieście lub na drogach do niego prowadzących 52 Polaków.
9 sierpnia 1944 miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie.. Po II wojnie światowej ponownie w składzie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej – początkowo w obwodzie drohobyckim, później ponownie we lwowskim. Po uzyskaniu w 1991 niepodległości przez Ukrainę w jej składzie.
Rejon starosamborski należy do transgranicznego mikroregionu Dolina Wiaru.
Miasto było siedzibą gminy Stary Sambor.
Ważniejsze obiekty Rynek miejski Ratusz miejski z 1668 r. Najstarszy kościół rzymskokatolicki – rozebrany w XVI wieku Stary kościół rzymskokatolicki – wzniesiony w XVI wieku, remontowany w XVIII wieku, zamknięty w 1881 r. Kościół rzymskokatolicki z 1890, konsekrowany w 1903 r. Stara cerkiew prawosławna z 1303 r. – nieistniejąca Cerkiew św. Mikołaja w Starym Samborze – cerkiew greckokatolicka z 1830 r. Synagoga w Starym Samborze Cmentarz żydowski w Starym Samborze
Związani ze Starym Samborem
Michał Krasicki – polski ziemianin, marszałek rady c. k. powiatu starosamborskiego Józef Jarema – polski malarz Maria Jarema – polska malarka, rzeźbiarka i scenografka Mikołaj Zyblikiewicz – polski samorządowiec, prezydent Krakowa
Honorowi obywatele Anatol Lewicki – starosta powiatowy staromiejski, m.in. w 1888Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1888. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1888, s. 34., 1889, Honorowy obywatel BóbrkiSzematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na rok 1889. Lwów: drukarnia Wł. Łozińskiego, 1889, s. 34.. Leon Piniński – Namiestnik Galicji (1902)
Miasta partnerskie Kostrzyn, Oświęcim, Ustrzyki Dolne, Snina, Kolbuszowa
Przypisy
Bibliografia Mapa WIG Stary Sambor Pas 51 Słup 35 Warszawa 1929. Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 807.
Linki zewnętrzne
żydowska księga pamięci Sambora i Starego Sambora, wolny dostęp przez Bibliotekę Publiczną Nowego Jorku (New York Public Library) (heb.) Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w obwodzie lwowskim Kategoria:Rejon samborski