mały|Grób Franciszka Salezego Dmochowskiego na cmentarzu Powązkowskim Franciszek Salezy Dmochowski ps. i krypt.: Autor „Pogadanek niedzielnych”; Autor „Podarunku dla dobrych dzieci”; Dawny uczeń; Dawny uczeń szkół wojewódzkich i Uniwersytetu Warszawskiego; F. S. D.; Fr. S. D.; Obywatel ziemski; Tłumacz „Samotnika”; Wydawca romansów Walter Scotta (ur. 14 marca 1801 w Warszawie, zm. 3 sierpnia 1871 tamże) – polski pisarz, poeta, tłumacz, krytyk literacki i satyryk, wydawca, dziennikarz i publicysta. Inicjator kolportażu taniej książki w Polsce.
Życiorys Syn działacza politycznego Franciszka Ksawerego Dmochowskiego i Izabeli z Mikorskich. Pierwsze nauki pobierał w domu w Warszawie i w Świeszu (Kujawy), początkowo pod kierunkiem ojca. Po jego śmierci (1808), kontynuował je pod kierunkiem guwernera Antoniego Jakubowicza. Uczył się w warszawskich szkołach pijarskich (1809-1817), następnie studiował prawo i sztuki piękne na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim. W tym okresie interesował się literaturą, głównie wykładami Kazimierza Brodzińskiego. Z powodu trudnej sytuacji materialnej, zaczął nauczać w niższych klasach Liceum Warszawskiego.
W latach 1820–1821 należał do redaktorów „Tygodnika Polskiego i Zagranicznego”, działając nadal jako profesor polskiego w Liceum Warszawskim, następnie w piśmie „Wanda” (od kwietnia 1820 do 21 września 1821). Następnie zajął się gospodarstwem w odziedziczonym majątku Świesz, a po jego sprzedaniu, w latach 1822–1824 dzierżawił wieś w okolicy Brzezin (pow. rawski). Po powrocie do Warszawy prowadził intensywną działalność wydawniczą (posiadał własną drukarnię nakładową oraz 2 księgarnie: warszawską przy ul. Miodowej i radomską). Począwszy od roku 1825, w serii Biblioteka Narodowa, wydawał pisma zbiorowe Franciszka Dionizego Kniaźnina i Franciszka Zabłockiego. Ponadto w latach 1825–1860 wydawał bądź redagował następujące pisma: „Biblioteka Polska” (1825-1826), „Gazeta Korespondenta Krajowego i Zagranicznego” z dodatkiem „Rozmaitości Warszawskie” (1826-1829), „Przewodnik Polski” (1829), „Niepodległość” (1831), „Muzeum Domowe” (1835-1839), „Kronikę Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” (1856-1860).
Uczestniczył w dyskusjach klasyków i romantyków, opowiadając się po stronie klasyków (Uwagi nad teraźniejszym stanem, duchem, i dążnością poezji polskiej z 1825, omówienie sonetów oraz Ballad i romansów Mickiewicza z 1826). Romantyczną manierę pisarską wykpiwał w bajce Cielęta (1827).
Tłumaczył głównie powieści angielskie i francuskie (także na potrzeby swojego wydawnictwa). Wśród tłumaczonych przez Dmochowskiego autorów znaleźli się m.in.: Walter Scott, Balzac, Chateaubriand, Dickens, Molier, Racine, Wergiliusz.
Członek Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim w 1858 rokuRoczniki Gospodarstwa Krajowego. R. 16, 1858, T. 32, nr 2, Warszawa 1858, s. 6..
Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 17-2-25).
Twórczość Ważniejsze publikacje „Zalety rymów”, Tygodnik Polski 1819, t. 1 „Uwagi nad teraźniejszym stanem, duchem i dążnością poezji polskiej”, Biblioteka Polska 1825, t. 1, przedr. Polska krytyka literacka (1800-1918), Materiały, t. 1, Warszawa 1959; S. Kawyn w: „Walka romantyków z klasykami”, Wrocław (1960), Biblioteka Narodowa, seria I, nr 183, także wyd. 2 Wrocław (1963); W. Billip w: Mickiewicz w oczach współczesnych... Antologia, Wrocław 1962 (fragm. włączone do poz. 19 i 41), przekł. rosyjski: Moskowskij tielegraf 1826, nr 15-16 „Sonety Adama Mickiewicza”, Biblioteka Polska 1826, t. 3, przedr.: Rozmaitości (Lwów) 1827, nr 19-20; S. Kawyn w: „Walka romantyków z klasykami. Wypisy”, Lublin 1947 (fragm.); S. Kawyn w: „Walka romantyków z klasykami”, Wrocław (1960), Biblioteka Narodowa, seria I, nr 183, także wyd. 2 Wrocław (1963); W. Billip w: Mickiewicz w oczach współczesnych... Antologia, Wrocław 1962 Podarunek dla dobrych dzieci, t. 1-8, Warszawa 1829; wyd. następne: Opowiadania ojca, cz. 1-2, Warszawa 1859 Odpowiedź na pismo p. Mickiewicza o krytykach i recenzentach warszawskich, obejmująca tekst p. Mickiewicza z uwagami krytycznymi i obraz dążności literatów polskich od panowania Stanisława Augusta aż do naszych czasów, Warszawa 1829; wyd. 2 „z dołączeniem dwóch artykułów z Biblioteki Polskiej wyjętych” (poz. 2, 3), Warszawa 1830; przedr. W. Billip w: Mickiewicz w oczach współczesnych... Antologia, Wrocław 1962 Nocleg w austerii. Komedioopera z francuskiego, Warszawa 1830 Wujaszek z Ukrainy. Komedioopera w 1 akcie Warszawa 1830 (według: E. A. Scribe, E. Mazères) Powrót jenerała Dembińskiego (wiersz), Warszawa 1831 Powstanie narodu. Scena liryczna wystawiona na Teatrze Narodowym Warszawskim z muzyką J. Elsnera, wyst. i wyd. Warszawa 1831 (utwór przypisywany również L. A. Dmuszewskiemu) Głos...na zebraniu członków Gwardii Narodowej, Warszawa 1831 „Jaka siła moralna zrządziła i prowadzi rewolucją Polski? Rzecz czytana na miesięcznym obchodzie pamiątki powstania w dniu 29 lipca 1831”, Niepodległość 1831 i odb. Cześć młodzieży polskiej (wiersz), Warszawa 1831 Nagroda dla pilnych i grzecznych dzieci, Warszawa 1832 Obrazy obyczajów i wspomnienia podróży zebrane z najnowszych autorów i podróżników, Warszawa 1835 Rodzicielski podarunek. Powieści i komedyjki w 3 językach, polskim, francuskim i niemieckim, Warszawa 1838 Nauczycielka. Powieść z tegoczesnych obrazów społecznych, Warszawa 1857 Przekleństwo matki. Opowiadanie na rzeczywistych faktach osnowane, Warszawa 1858; wyd. następne: Gródek Jagielloński 1912; wyd. 3 Płock 1935 Obecne kwestie gospodarcze i przemysłowe, Warszawa 1858 Wspomnienia od 1806 do 1830 roku, Warszawa 1858; wyd. następne: Poznań 1887; oprac. Z. Libera, Warszawa 1959, Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych; tu także poz. 36, 41, 46; (do tekstu włączono fragment poz. 2) Satyryczne powieści i gawędy, wiersze różne, przekłady i życiorysy, Warszawa 1859; zawartość: Satyryczne gawędy: Gawęda wiejska o preferansie; Powrót starca; Stary domek; Nasze gospodarstwo – Wiersze różne – Przekłady (m.in. zobacz: Przekłady poz. 55, fragment poz. 11) – Życiorysy: Wiadomość o życiu i pismach Franciszka Dionizego Kniaźnina (zobacz: Prace edytorskie poz. 2); Wiadomość o życiu i pismach Franciszka Zabłockiego (zobacz: Prace edytorskie poz. 5); Abraham Michał Trotz, jego życie i prace Nowe drogi. Opowiadanie i marzenie ziemianina (powieść), Warszawa 1859 Pijak, czyli dwaj osadnicy. Powieść obyczajowa, Warszawa 1859 „Powieści, obrazy i zarysy oryginalne i naśladowane”, Gazeta Codzienna 1859 i odb. „Znakomitości tegoczesne. Zarysy zebrane z najnowszych źródeł”, Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych 1860 i odb. Sprawa graniczna. Powieść z tegoczesnych zdarzeń, Warszawa 1860 Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860 Historia powszechna opowiedziana w skróceniu, z poglądem na religię, przemysł, handel i literaturę narodów, podług C. Cantu, t. 1, zeszyt 1-3, Warszawa 1860-1861 „Uwagi nad edukacją publiczną przez dawnego ucznia szkół wojewódzkich i Uniwersytetu Warszawskiego”, Pszczoła 1861 i odb. Historia święta Starego i Nowego Testamentu opowiedziana w skróceniu, Warszawa 1861; wyd. następne: wyd. 2 Warszawa 1863; wyd. 3 Warszawa 1865 (zobacz: poz. 40) Krótki zbiór historii polskiej opowiedzianej podług najnowszych źródeł historycznych, Warszawa 1862; wyd. następne: wyd. 2 uzupełnione Warszawa 1863; wyd. nowe, poprawione i uzupełnione Warszawa 1866; wyd. nowe, poprawione, rozwinięte i uzupełnione Warszawa 1877; Warszawa 1882; Warszawa 1898; Warszawa 1906 Wykład nauki czytania, pisania i rachunków dla użytku nauczających w ochronach i szkółkach wiejskich, z dołączeniem powiastek i przysłów polskich oraz 15 tablic liter i wyrazów, Warszawa 1862 (zobacz: poz. 32-33) Powiastki dołączone do wykładu nauki czytania, pisania i rachunków, Warszawa 1862 (dołączone do poz. 31) Przysłowia polskie, czyli nauka starych a rozumnych ludzi, Warszawa 1862 (dołączone do poz. 31) Pierwsze wojny krzyżowe, z dodaniem krótkiej wiadomości o następnych, Warszawa 1862 Wiejskie pogadanki niedzielne, Warszawa 1862 „O wydawnictwie warszawskim od początku bieżącego stulecia do roku 1840”, Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny 1863, t. 3; przedr. Z. Libera w: Wspomnienia... (zobacz: poz. 19) Gospodarstwo domowe włościan polskich, przez obywatela ziemskiego, Warszawa 1863 Opowiadania starego nauczyciela, Warszawa 1863 Nauka prozy, poezji i zarys piśmiennictwa polskiego, cz. 1-3, Warszawa 1864; wyd. 2 Warszawa 1865 Krótki zbiór historii Starego i Nowego Testamentu, Warszawa 1864; wyd. następne: wyd. 2 Warszawa 1865; wyd. 4 Warszawa 1869; wyd. 5 Warszawa 1871; wyd. 6 Warszawa 1874; wyd. 7 Warszawa 1877; wyd. 8 Warszawa 1879; Warszawa 1895; wyd. 16 Warszawa 1898 (zobacz poz. 29) „Wspomnienia literackie z dawnych czasów”, Biblioteka Warszawska 1866, t. 3 i odb.; przedr. Z. Libera w: Wspomnienia..., zobacz: poz. 19; (napisane z powodu Obozu klasyków L. Siemińskiego; do tekstu włączone fragmenty poz. 2 oraz kilku niepublikowanych wcześniej wierszy z lat 1819–1829: Świątynia pamięci, Historyczne odkrycie, Bigos hultajski) Nauka gospodarstwa wiejskiego na małych udziałach gruntu, dla użytku włościan, Warszawa 1867 Meksyk opisany pod względem jeograficznym, statystycznym i historycznym od najdawniejszych czasów aż do śmierci cesarza Maksymiliana, podług najnowszych i najpewniejszych źródeł, Warszawa 1867 Poczciwość i praca, czyli historia biednej sieroty..., Warszawa 1868 „O życiu i pismach Kazimierza Brodzińskiego”, Biblioteka Warszawska 1870 i odb. „Znakomici literaci z okresu od 1800 do 1830 roku”, Kłosy 1871, t. 12, s. 342 n., 358 n., 375 n., 395 n.; przedr. Z. Libera w: Wspomnienia..., zobacz: poz. 19 Pamiętniki, rękopis niedokończony (informacja K. W. Wójcickiego).
Artykuły i drobne utwory Dmochowski ogłaszał w czasopismach i zbiorach: Biblioteka Polska (wydawca i redaktor w latach 1825–1826; tu m.in. recenzje książek: I. Humnicki Edyp 1825, t. 2; L. Kropiński Nowe dzieła 1825, t. 2; F. Bernatowicz Pojata 1826, t. 1), Biblioteka Warszawska (1842-1871), Czytania Przyjemne (wydawca i redaktor w latach 1838–1839), Gazeta Codzienna (tu m.in.: „Obraz piśmiennictwa naszego w pierwszych dwudziestu pięciu latach dziewiętnastego wieku” 1856, nr 146-147, 149), Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego (redaktor 1826-1829), Kłosy (1871), Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych (wydawca i redaktor w latach 1856–1860), Kronika Krajowa i Zagraniczna (wydawca i redaktor w roku 1860), Książka zbiorowa ofiarowana K. W. Wójcickiemu, Warszawa 1862, Muzeum Domowe (wydawca i redaktor w latach 1835–1839), Niepodległość (wydawca i redaktor w roku 1831), Pamiętnik Naukowy (1866), Pszczoła (1861-1862), Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny (współpraca w roku 1862, wydawca i redaktor w roku 1863), Przewodnik Polski (wydawca i redaktor w roku 1829), Rozmaitości Warszawskie (redaktor w latach 1826–1829), Świat literatury..., Warszawa 1861 (zobacz: Prace edytorskie poz. 20; tu m.in.: Uwagi nad historią literatury J. Bartoszewicza), Tygodnik Polski (współredaktor 1820; tu m.in.: „O szczęściu człowieka” 1819, t. 1; „Do J. U. Niemcewicza od uczniów Uniwersytetu Warszawskiego” 1820, t. 2), Wanda (współredaktor 1820-1821; tu m.in.: „Mysz wojażująca” 1820, t. 1; „Nagrobek” 1821, t. 3; „Na zgon Stanisława Potockiego” 1821, t. 3). Wiersz zatytułowany Wiersz na redaktorów 1822, ogłosił z rękopisu Z. Sudolski w Pamiętniku Literackim: rocznik 47 (1956), zeszyt 3.
Wydane pod nazwiskiem Dmochowskiego i D. Lisieckiego: Pisma rozmaite..., t. 1-3, Warszawa 1821, w rzeczywistości są wydaniem tytułowym czasopisma Wanda 1821, t. 1, 3-4 i zawierają także pisma innych autorów.
Przekłady A. V. Arnault: Mariusz w Minturnie. Tragedia we 3 aktach, wyst. Warszawa 19 listopada 1819, fragm. Tygodnik Polski 1819, t. 4; całość wyd. Warszawa 1821 Molière: Urojona niewierność. Komedia w 3 aktach, wyst. Warszawa 19 listopada 1819, wyd. Warszawa 1821