mały|Konferencja „Rok 1989 – narodziny wolności” w Pałacu Prezydenckim, 6 lutego 2009 mały|Grób Andrzeja Paczkowskiego (2026) Andrzej Paczkowski (ur. 1 października 1938 w Krasnymstawie, zm. 3 stycznia 2026 w Habdzinie) – polski historyk, naukowiec, wykładowca akademicki i alpinista, profesor nauk humanistycznych. Działacz opozycji demokratycznej w okresie PRL, członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej (1999–2011) oraz Rady IPN (2011–2016), prezes Polskiego Związku Alpinizmu (1974–1995).
Życiorys Okres PRL Syn Marii i Stanisława. Pochodził z rodziny polsko-żydowskiej; jego matka była Żydówką. W młodości należał do ZMP. W 1960 ukończył studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (jego promotorem był Henryk Jabłoński). W 1966 obronił doktorat, habilitował się w 1975. Do 1974 był zatrudniony w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. W latach 1975–1980 pracował w Bibliotece Narodowej, a w latach 1980–1990 w Instytucie Historii PAN. Początkowo jego zainteresowania naukowe były związane z historią prasy polskiej. W latach 80. był wydawcą wielu materiałów źródłowych związanych z działalnością „Solidarności” w latach 1980–1981, a w 1986 wydał zasadniczo niedostępne wówczas dokumenty KC PZPR w zbiorze Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948–1982.
Od września 1980 był członkiem NSZZ „Solidarność”. Był ekspertem Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych przy Krajowej Komisji Porozumiewawczej związku. Jesienią 1981 uczestniczył w formułowaniu programu Klubów Rzeczypospolitej Samorządnej „Wolność-Sprawiedliwość-Niepodległość”. Prowadził wykłady i publikował w prasie związkowej artykuły dotyczące najnowszej historii Polski. Po ogłoszeniu stanu wojennego pisał w drugoobiegowym „Tygodniku Wojennym”, współpracował z „Tygodnikiem Mazowsze”. Był członkiem Społecznego Komitetu Nauki, opiniującym wnioski o pomoc finansową dla wydawnictw podziemnych i o stypendia w zakresie nauk humanistycznych. W 1983 był jednym z założycieli Archiwum Solidarności, w ramach którego do 1989 wydano 24 tomy relacji i dokumentów.
W 1974 został prezesem Polskiego Związku Alpinizmu, pełnił tę funkcję do 1995.
III Rzeczpospolita W 1990 rozpoczął pracę w Instytucie Studiów Politycznych PAN, gdzie następnie został kierownikiem Zakładu Historii Najnowszej. W 1991 otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych. Był stypendystą m.in. Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu (1996), w Waszyngtonie (2000–2001), Norweskiego Instytutu Noblowskiego (2002). Wszedł w skład zespołów redakcyjnych „Totalitarian Movements and Political Religions” (Frank Cass Publishers), „Cold War History” (Frank Cass Publishers), „Journal of Cold War Studies” (MIT Press). Został także wykładowcą w Collegium Civitas oraz Wyższej Szkole Komunikowania i Mediów Społecznych im. Jerzego Giedroycia w Warszawie. Był autorem wielu monografii poświęconych najnowszej historii Polski, w tym aparatowi represji PRL i przygotowaniom oraz przebiegowi stanu wojennego w Polsce, a także wydawcą źródeł do najnowszej historii Polski. Napisał poświęcony Polsce rozdział Czarnej księgi komunizmu (1997). W latach 90. był ekspertem komisji sejmowych badających kwestię legalności stanu wojennego i postawienia osób za niego odpowiedzialnych przed Trybunałem Stanu.
W 1999 z rekomendacji parlamentarzystów Unii Wolności został powołany w skład Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej I kadencji. W 2007 Sejm wybrał go na tę funkcję na II kadencję, był wówczas kandydatem posłów Platformy Obywatelskiej. W 2011 został wybrany do nowo powołanej Rady IPN, a następnie powołany na jej przewodniczącego; organ ten został zniesiony w 2016 w związku z nowelizacją ustawy o IPN.
W 2002 zasiadł w Radzie Konsultacyjnej Centrum Monitoringu Wolności Prasy Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Członek jury Nagrody Literackiej i Historycznej Identitas. Zasiadał w Radzie Muzeum przy Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie.
W 2019 ukazała się jego biografia, opracowana przez Patryka Pleskota w formie wywiadu, zatytułowana Góry i teczki. Opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego (IPN, Warszawa 2019, ). Wśród wypromowanych przez niego doktorów znaleźli się (1993), (1997), Adam Burakowski (2007).
Pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Odznaczenia i wyróżnienia W 1980 został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi, w 2000 Krzyżem KawalerskimPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 grudnia 2000 r. o nadaniu orderów ()., a w 2011 Krzyżem OficerskimPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 grudnia 2011 r. o nadaniu orderów (). Orderu Odrodzenia Polski. W 2026 odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim tego orderuPostanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 stycznia 2026 r. nr rej. 23/2026 o nadaniu orderu ()..
W 2005 otrzymał Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Wyróżniony ponadto m.in. Nagrodą „Miesięcznika Literackiego” za książkę Prasa polska w latach 1918–1939 (1980), Nagrodą Publicystyczną im. Juliusza Mieroszewskiego (1995), Nagrodą Naukową KLIO (1996, za książkę Pół wieku dziejów Polski 1939–1989), Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (1997).
Publikacje thumb|Andrzej Paczkowski, Sławomir Łukasiewicz i Paweł Machcewicz – Stowarzyszenie Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego (2019) Zakopane i okolice, Warszawa 1968. Prasa polityczna ruchu ludowego 1918–1939, Warszawa 1970. Prasa drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 1971. Czwarta władza. Prasa dawniej i dziś, tom 265 serii wydawniczej Omega, Warszawa 1973. Prasa polonijna w latach 1870–1939. Zarys problematyki, Warszawa 1977. Prasa i społeczność polska we Francji w latach 1920–1940, Kraków 1979. Prasa polska w latach 1918–1939, Warszawa 1980. Śladem wielkich gór, Warszawa 1981. Prasa codzienna Warszawy w latach 1918–1939, Warszawa 1983. Historia polityczna Polski 1944–1948, Warszawa 1985. Gomułka i inni. Dokumenty z archiwum KC 1948–1982. Wybór źródeł (pod pseudonimem Jakub Andrzejewski), Warszawa 1986. Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej), Warszawa 1991. Czarna księga komunizmu (współautor), Paryż 1997. Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1998. Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski: szkice do portretu PRL, Kraków 1999. Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy; lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2001. Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm, Poznań 2003. Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2006. Trzy twarze Józefa Światły. Przyczynek do historii komunizmu w Polsce, Warszawa 2009. Fakty, pogłoski, nastroje. Dziennik czasu wojennego (14 XII 1981 – 13 VIII 1982), Warszawa 2019. Wina, kara polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II wojny światowej (współautor z Pawłem Machcewiczem), Kraków 2021.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Członkowie Kolegium IPN i Rady IPN Kategoria:Członkowie Komitetu Nauk Historycznych PAN Kategoria:Członkowie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” (1980–1989) Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – nauki humanistyczne i społeczne Kategoria:Laureaci Nagrody Publicystycznej im. Juliusza Mieroszewskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Krasnymstawie Kategoria:Ludzie związani z paryską „Kulturą” Kategoria:Ludzie związani z prasą podziemną w Polsce 1945–1989 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Collegium Civitas w Warszawie Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wyższej Szkoły Komunikowania i Mediów Społecznych im. Jerzego Giedroycia w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Polscy twórcy literatury górskiej Kategoria:Pracownicy Instytutu Badań Literackich PAN Kategoria:Pracownicy Instytutu Historii PAN Kategoria:Pracownicy Instytutu Studiów Politycznych PAN Kategoria:Prezesi Polskiego Związku Alpinizmu Kategoria:Polscy taternicy Kategoria:Urodzeni w 1938 Kategoria:Współpracownicy Polskiego Słownika Biograficznego Kategoria:Zmarli w 2026