Filodemos z Gadary ( Philodemos, ur. ok. 110 p.n.e. – zm. ok. 39 p.n.e.) – grecki poeta i filozof ze szkoły epikurejskiej. Przez ponad 30 lat mieszkał w Italii, gdzie założył własną szkołę, opartą na naukach Epikura.
Filodemos zajmował się wieloma dziedzinami (logiką, teologią, retoryką, muzyką, poetyką, etyką, historią filozofii). Był autorem m.in. ponad 30 epigramów oraz traktatów O muzyce i O utworach poetyckich. Jego prace pisane w języku greckim charakteryzowały się elegancją formy, a jego poglądy wpływały na rzymską teorię i krytykę literatury. Wiele jego dzieł zaginęło w starożytności, lecz niektóre odnaleziono w XVIII wieku i są one pieczołowicie rekonstruowane.
Życiorys Filodemos pochodził z Gadary (obecnie Umm Qais w Jordanii). Posługiwał się bardzo dobrze greką, nie wiadomo jednak, czy jego rodzice byli Grekami, czy zhellenizowanymi Syryjczykami. Nieznana jest też data jego przybycia do Aten. Wiadomo, że był uczniem Zenona z Sydonu, który wówczas stał na czele "Ogrodu" (szkoły filozoficznej założonej przez Epikura). Być może Filodemos odwiedził też Rodos i sycylijską Himerę, gdzie miał nawiązać kontakty z tamtejszymi epikurejczykami.
Około roku 74/73 p.n.e.Encyklopedia WIEM podaje rok ok. 80 p.n.e. . przybył na Półwysep Apeniński, gdzie poznał Lucjusza Kalpurniusza PizonaPrzyszłego teścia Cezara, ojca Kalpurnii., który został później jego patronem, uczniem i przyjacielemPizon stał się wrogiem Cycerona, oskarżającego go o folgowanie żądzom (voluptas) i bycie sybarytą. Z tego tylko względu miał przystąpić do epikurejczyków. Filodemos miał być niejako odpowiedzialny za niedochowanie czystości doktryny Epikura przez swego ucznia i towarzysza. Cyceron jednak nie jest obiektywnym źródłem (zarzuty wobec Pizona bazowały na osobistych pobudkach) a o samym Filodemosie Cyceron wyrażał się z uznaniem, podkreślając jego umiejętności poetyckie: tworzy utwory tak dowcipne, tak kunsztowne, tak eleganckie, że doskonalej już nie można..
Filodemos podróżował po Italii i studiował epikurejskie księgi m.in. w Bajach (Baiae), Puteoli, Kumach (Cumae), Pauzylipie (Pausilypon) i Herkulanum (Herculanum) i sam szerzył poglądy Epikura, zarówno w swoich traktatach, jak i w czasie rozmów z uczniami. Dokładna data i okoliczności jego śmierci nie są znaneZmarł prawdopodobnie po 44 p.n.e. a na pewno nie żył już po 23 p.n.e., gdyż Strabon pisał o nim wtedy w czasie przeszłym..
Dzieła W latach 1752–1754 w Herkulanum, zniszczonym przez wybuch Wezuwiusza w 79 n.e., odnaleziono ruiny tzw. Willi Papirusów (Villa dei Papiri), należącej do Pizona, gdzie natrafiono wśród wielu zwęglonych papirusowych zwojów, stanowiących jego bibliotekę, także na prace jego duchowego mistrza i przewodnika – Filodemosa. Znajdowało się ich tam ok. 30 i przybliżały one nauki Epikura. Zwoje, które zostały bardzo zniszczone, są obecnie żmudnie rekonstruowane i tłumaczone w ramach Philodemus Project. W 2001 roku ukazał się w języku angielskim pierwszy tom w tłumaczeniu Richarda JankoTytuł pracy: Philodemus: On Poems, Book 1, Oxford University Press 2001, , .. W przygotowaniu są kolejne tomyOn Poems V, On Rhetoric I-II, On Rhetoric III..
Logika Problematyce logicznej poświęcone było dzieło O sposobach znakowania ( Perí semeíon kaí semeióseon), które omawiało kolejne stadia postępowania zmierzające do poznania rzeczy niejawnych, czyli niepodpadających pod zmysły, poprzez poznanie rzeczy jawnych, które są zmysłom dostępne.
Teologia Kwestie kosmologiczne Filodemos poruszył w dziełach teologicznych, m.in. O bogach ( Perí theón) i O pobożności ( Perí eusebeías). W pierwszym z nich zwalczał stoickie wyobrażenie bóstwa jako wszechogarniającej mocy przenikającej świat, przeciwstawiając mu epikurejską koncepcję bogów nieingerujących w ziemskie sprawy, nieczułych na losy człowieka i jego stosunek do nich. W drugim natomiast krytykował tradycyjne wyobrażenia bogów spotykane w mitologii i poezji i przedstawiał epikurejski punkt widzenia, który mimo że zaprzeczał istnieniu bezpośredniego związku między światem bogów a światem ludzi, to jednak zalecał oddawanie czci bogom, ze względu na podziw dla cech boskich, szczególnie wewnętrznego spokoju (ataraksji).
Etyka i moralność Jego dzieła, wykorzystujące diatryby, były wykładem przedstawiającym epikurejskie zasady życia szczęśliwego. Zachowały się urywki pism etycznych Filodemosa: O gniewie ( Perí orgés), O zazdrości ( Perí phthónu), O szaleństwie ( Perí manías), O miłości ( Perí érotos), O wolności słowa ( Perí parresías), O pochlebstwie ( Perí kolakeías), O dobrym władcy według Homera ( Perí tú kath' Hómeron agathú basiléos), O zuchwalstwie ( Perí hyperephanías), O chciwości ( Perí philargyrías), O gospodarowaniu ( Perí oikonomías), O bogactwie ( Perí plútu), O śmierci ( Perí thanátu), O radości z cudzego nieszczęścia ( Perí epichairekakías) a także fragmenty dialogów O małżeństwie ( Perí gámu).
Historia filozofii Dzieje filozofii przedstawił Filodemos w Historii filozofii ( Tón philosóphon sýntaksis), poświęconej poszczególnym szkołom filozoficznym i ich przedstawicielom. Napisał biografię Epikura – O Epikurze ( Perí Epikúru), a także pracę O poglądach stoików ( Perí tón stoikón), w której dyskutował z sądami stoickimi.
Sztuka Sztuce poświęcił Filodemos traktaty O muzyce ( Perí musikés), O utworach poetyckich ( Perí poiemáton) i O sztuce wymowy ( Perí rhetorikés), gdzie skupił swą uwagę na rozważaniu wywoływania przeżyć estetycznych u odbiorców, natomiast nie zajmował się funkcjami utylitarno-dydaktycznymi sztuki.
Muzyka Dzieło O muzyce składa się z księgi I, przedstawiającej poglądy innych filozofów (platońską, perypatetycką i stoicką koncepcję sztuki muzycznej) i ksiąg II-IV, w których Filodemos polemizował z nimi. Dzieło nie zachowało się w całości do naszych czasów i na podstawie oznaczeń zostawionych przez skrybę przypuszcza się, że liczyło 152 kolumny (całość lub tylko sama księga IV, tu zdania badaczy są podzieloneZdaniem Annemarie Neubecker zachowane 39 kolumn księgi IV oraz 20 kolumn z początku tej księgi wskazują, że liczyła ona ok. 60 kolumn a przedstawione w niej szczegółowo poglądy stoika Diogenesa z Babilonu, wykluczają równie szerokie opisy we wcześniejszych księgach. Gioia M. Rispoli w oparciu analizę techniczną (w przybliżeniu jeden zwój to jedna księga) szacuje natomiast łączną liczbę kolumn na około 452.).
Filodemos poprzez termin muzyka ( musiké) rozumiał jedynie warstwę muzyczną, a nie, jak krytykowani przezeń filozofowie, sztukę poetycko-muzyczną, a za muzyków uważał jedynie kompozytorów melodii przeznaczonych do wykonania na instrumencie i nie zaliczał do nich poetów, układających słowa. Jego zdaniem muzyka miała dostarczać przyjemnych wrażeń słuchowych, nie zaś wychowywać i przyczyniać do doskonałości ( areté) w każdej sferze życia. Filodemos odrzucał możliwość intelektualnego pojmowania muzyki oraz teorię ethosu (według której muzyka ma znaczący wpływ na sferę emocjonalną i etyczną człowieka).
Poetyka Traktat O utworach poetyckich jest wciąż odtwarzany przez badaczy, jako że zachował się w wielu bardzo zniszczonych fragmentach. Dzieło składało się prawdopodobnie z pięciu ksiąg (niewykluczona jest ich większa ilość). Filodemos stosował powszechnie znany wówczas podziałZapewne zastosowany po raz pierwszy przez Andromenidesa i rozpowszechniony przez Neoptolemosa z Parion w dziele O sztuce poetyckiej ( Perí poietikés). na trzy sfery zainteresowań badacza poetyki: poíema (badanie składników wypowiedzi poetyckiej oraz techniki artystycznego ukształtowania różnych jej odmian), poíesis (badanie warstwy treściowej utworu jako nośnika informacji, idei i emocji) i poietés (analiza natury i zakresu kompetencji autora-poety).
Filodemos, podobnie jak w przypadku muzyki, sprzeciwiał się powszechnemu wówczas przekonaniu o dominacji funkcji dydaktyczno-etycznych poezji nad funkcją estetyczną. Jego zdaniem dzieło poetyckie powinno zachwycać czytelnika, przedstawiać treści w sposób możliwie atrakcyjny i harmonijny, nie musi być użyteczne, ale ma być piękne. Uważał, że należy łącznie traktować treści i formę jako nawzajem uzupełniające się składniki dzieła.
Znaczne fragmenty pracy były polemiką z poglądami innych filozofów. Zachowane szczątki zwojów przedstawiają krytykę stoickiej teorii eufonii, wedle której utwory winne być przede wszystkim oceniane pod względem brzmienia układu głosek, słów i wyrażeń. Zajmował się prawdopodobnie także genologicznymi poglądami stoików odnośnie do gatunków literackich. Zwalczał przedstawiciela szkoły platońskiej Heraklejdesa z Pontu, oceniającego utwory pod względem użyteczności oraz przedstawicieli szkoły perypatetyckiej: Praksyfanesa z Miletu i Demetriosa z Bizancjum, których kryteria oceny utworu poetyckiego można było zastosować także dla wypowiedzi zapisanych prozą. Neoptolemosa z Parion skrytykował zaś za oddzielanie stylistycznych składników utworu od treści i uznanie twórcy-poety za odrębną kategorię badawczą (jego zdaniem wszystkie trzy kategorie są nierozdzielne). Rozważał też pojęcie dobrego utworu i dobrego poety.
Epigramy Filodemos znany był z twórczości epigramatycznej – V księga Antologii PalatyńskiejByła to antologia zredagowana w X wieku na podstawie wcześniejszych antologii przez Konstantyna Kefalasa i zachowana w bibliotece Palatynatu w Heidelbergu. przedstawia 37 utworów jego autorstwa.
Tematyka epigramów bywa niekiedy śmiała, nie brak w nich zmysłowości, a nawet scen uznawanych za lubieżne. Widoczna jest duża znajomość kultury hellenistycznej oraz gustu odbiorców. Są one bardzo dopracowane pod względem treści, kompozycji i stylu i wysoko cenione zarówno w starożytności, jak i obecnie.
Marcello Gigante wyróżnił w życiu Filodemosa 3 okresy: gadareński, ateński i italski, przypisując im poszczególne utwory epigramatyczne. Do pierwszego, kiedy Filodemos nie był jeszcze epikurejczykiem, zaliczył większość erotyków oraz wiersze, w których poeta deklarował chęć zakończenia swawolnego żywota i zamierzał się zająć ważniejszymi sprawami, do drugiego utwór-modlitwę o pomyślne wiatry dla autora podróżującego do Pireusu drogą morską, do trzeciego pozostałe utwory, w których widoczne jest piętno epikureizmu, niektóre utwory o tematyce miłosnej, jak i drobne epigramy pisane dla zabawy. Większość badaczy odrzuca jednak klucz autobiograficzny, uważając utwory Filodemosa za zbiór opowieści człowieka dzielącego się swymi przeżyciami i refleksjami literackimi zdobytymi w różnych okresach życia.
Zobacz też epikureizm
Bibliografia Krystyna Bartol, Filodemos z Gadary – Literat z Ogrodu Epikura [w:] Filodemos O muzyce, O utworach poetyckich, Epigramy, Prószyński i S-ka, 2002, Przypisy
Linki zewnętrzne The Philodemus Project
Kategoria:Epigramatycy z Antologii palatyńskiej Kategoria:Filozofowie starożytnej Grecji Kategoria:Starożytni epigramatycy greccy Kategoria:Urodzeni w 110 p.n.e. Kategoria:Zmarli w I wieku p.n.e. Kategoria:Greccy poeci I wieku p.n.e.