Jedlina-Zdrój (niem. Bad Charlottenbrunn) – miasto uzdrowiskowe w województwie dolnośląskim, w powiecie wałbrzyskim, historycznie na Dolnym Śląsku. W latach 1945–1954 siedziba wiejskiej gminy Jedlina Zdrój.
Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. miasto miało 4682 mieszkańców (583. miejsce w kraju).
Położenie Położone pomiędzy pasmem Gór Wałbrzyskich i Gór Sowich. Z trzech stron otaczają miejscowość zalesione stoki Rzepiska, Mniszego Lasu, Kobieli Leśniaka i najwyższej góry Borowej (854 m n.p.m.). Dolina otwarta jest od południa i południowego wschodu, dzięki czemu osłonięta jest od ostrych wiatrów, ma łagodniejszy klimat i większe nasłonecznienie niż okoliczne miejscowości.
Według danych z 1 stycznia 2023 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,44 km² (347. miejsce w kraju). Miasto stanowi 3,4% powierzchni powiatu.
Według danych z roku 2002 Jedlina-Zdrój miała obszar 17,47 km², w tym: użytki rolne 37%, użytki leśne 43%.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.
Historia
Najstarsze wzmianki o miejscowości pochodzą z XIII wieku, a nazwa wywodzi się od rosnących tu wówczas wspaniałych lasów jodłowych. Była to wtedy osada drwali należąca do Bolka I – księcia świdnicko-jaworskiego.
Rozwijało się tkactwo i sukiennictwo, od XVII wyrabiano płótno lniane. W 1740 roku Jedlina otrzymała przywilej targowy.
W XVI wieku odkryto pierwsze źródło wody mineralnej, a w XVIII w. uznano je za lecznicze i zaczęto wykorzystywać na większą skalę. W 1723 roku osada stała się uzdrowiskiem. Źródło, od imienia Charlotty, żony Hansa Christophera barona von Seher-Thoss – właściciela Jedlinki, nazwano Charlottenbrunn. Nazwę tę przyjęła cała Jedlina i nosiła ją do 1945 roku.
Znaczne zasługi w ożywieniu uzdrowiska i zwiększeniu jego popularności oraz liczby kuracjuszy położył Carl Beinert, inspektor zdrojowy Jedliny-Zdroju, pełniący zarząd nad uzdrowiskiem w latach 1825–1850Pytka M., 2024: Przemiany krajobrazu kulturowego uzdrowisk Sudetów Środkowych (Stary Zdrój, Jedlina Zdrój, Szczawno Zdrój, Sokołowsko) w latach 1686–1945. Praca doktorska , s. 194, 195, 205-207.Syniawa M., 2006: Beinert Carl Christian (1793−1868). Badacz flory, skamieniałości i meteorytów. W: Biograficzny słownik przyrodników śląskich, tom 1. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, strona 35.. Z jego inicjatywy przeprowadzono dużą modernizację uzdrowiska, m.in. gruntownie przebudowano Dom Zdrojowy, rozbudowano pensjonaty dla gości, wzniesiono pierwszą w Jedlinie halę spacerową dla kuracjuszy, wprowadzono nowe usługi lecznicze (terapie prądem, kąpiele borowinowe, dodawanie igieł świerkowych do kąpieli)Pytka 2024, s. 194, 195, 206, 236. Przy okazji zarządzonych przez niego prac budowlanych odkryto dwa nowe źródła wód mineralnychSyniawa 2006, s. 35.. Założył także zakład produkujący serwatkę z mleka koziego dla kuracjuszy, zainicjował też hodowlę oślic, kóz i krów celem wykorzystanie w terapii ich mleka i kefirów, co przyczyniło się do zwiększenia atrakcyjności uzdrowiskaPytka 2024, s. 206, 234, 236. Na potrzeby gości założył w 1847 w pobliżu centrum miejscowości rekreacyjny park leśny Karlshein z siecią ścieżek spacerowych, małą architekturą ogrodową, punktem widokowym, stawami, sceną koncertową, drewnianym pawilonem - pijalnią produktów mlecznych, a także z ogrodem botanicznym i muzeum geologicznym stworzonym pod nadzorem współpracującego z Beinertem profesora Heinricha GöppertaPytka 2024, s. 207, 208Syniawa 2006, s. 35.. Park ten był zaliczany w przewodnikach turystycznych do najładniejszych parków uzdrowiskowych ŚląskaPytka 2024, s. 207, 208. W 1884 uzdrowisko nabyła gmina i od tego czasu rozwój i działalność podporządkowano wspólnej gospodarce lokalnej.
W 1900 roku Jedlina-Zdrój miała pocztę z telegrafem, która mieści się w tym samym budynku przy ulicy Warszawskiej 6. Domy posiadały instalację wodociągową, niektóre z naturalnie gazowaną wodą mineralną. W latach 1902–1903 położono nawierzchnie kamienne, zamontowano oświetlenie gazowe, a w uzdrowisku elektryczne. Miejscowość przeżywała swój okres świetności. Znana była na Śląsku jako uzdrowisko z szeroką działalnością kulturalną i rozrywkową. Funkcjonowały liczne hotele, pensjonaty i domy gościnne. Z znanych można wymienić „Szwajcarkę” z XIX w., która oferowała kurację mleczną, kasztany jadalne i odpoczynek wśród drzew. W wyniku prac górniczych i intensywnego użytkowania źródła szczawy alkalicznej zanikły i wodę zaczęto dowozić ze Szczawna.
Z 1910 roku pochodzi drewniana remiza strażacka z dzwonnicą (przy ulicy Warszawskiej 9). Znajduje się tam Willa Sans-Souci (Chojnowska 2) należąca dawniej do lekarza uzdrowiska. W dzielnicy Kamieńsk na wzgórzu stoi kościółek wybudowany w stylu budownictwa alpejskiego. W Jedlinie-Zdroju zachowały się także budowle w stylu neoklasycyzmu berlińskiego z misternymi ażurowymi balkonami.
W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Jedlina Zdrój, zastępując poprzednią niemiecką nazwę Bad CharlottenbrunnZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().. Początkowo po II wojnie światowej był to ośrodek lecznictwa wojskowego, od 1961 letnisko, od 1962 ponownie uzdrowisko. W latach 1954–1966 osiedle., które 1 stycznia 1967 otrzymało prawa miejskie..
Miasto rozwijało się jako niewielki, spokojny ośrodek wczasowo-uzdrowiskowy. Pod koniec lat 60. w oparciu o przedwojenne wille i pensjonaty FWP posiadał tu dwa ośrodki („Podgórze” i „Słowik”), które w 8 budynkach dysponowały ok. 290 miejscami noclegowymi. Prowadziły one 21-dniowe wczasy lecznicze dla osób z lekkimi nieżytami dróg oddechowych, lekkimi postaciami niedokrwistości i stanami wyczerpania. Obiekty dysponowały świetlicami z telewizorami i bibliotekami. W mieście funkcjonowały: restauracja, 4 kawiarnie, klub kuracjusza, lokal taneczny i kino. Latem działał basen kąpielowy.
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: założenie uzdrowiskowo-parkowe, po 1820 r. kościół poewangelicki w Jedlinie-Zdroju, obecnie nieużytkowany, ul. Jana Pawła II, z l. 1855-60 przystanek kolejowy „Jedlina Dolna”, ul. Dworcowa, z 1902 r. dworzec kolejowy „Jedlina Górna”, ul. Kłodzka 59 a, murowano-szachulcowy, z 1878 r. dom, ul. Chojnowska 12, z pierwszej ćw. XX w. willa, ul. Cmentarna 1, z XIX w./XX w. dom, ul. Hoża 6 (d. Noworudzka 3), szachulcowy, z XVII w. dom, ul. Jasna 4, z pierwszej poł. XIX w. dom, ul. Jasna 8, z końca XVIII w. pałac w Jedlinie-Zdroju, ul. Noworudzka 15, z XVIII w. willa, ul. Piastowska 7, z XIX w./XX w. dom, ul. Piękna 7, z XIX w./XX w. dom, ul. Wałbrzyska 1, z końca XIX w. dom, ul. Warszawska 2, z końca XIX w. dom, ul. Warszawska 6, z pocz. XX w. dom zdrojowy, pl. Zdrojowy (d. Armii Czerwonej) 1, z trzeciej ćw. XIX w. w. dom, pl. Zdrojowy (d.Armii Czerwonej) 8, z poł. XVIII w. Jedlina-Zdrój – Jedlinka zespół pałacowy, z drugiej połowy XVIII w.: pałac dwie oficyny park.
Uzdrowisko W Jedlinie-Zdroju leczy się: dychawicę oskrzelową, przewlekłe nieżyty dróg oddechowych, przewlekłe zapalenia zatok, pylica płuc, choroby stawów i stany wyczerpania. W zakładzie przyrodoleczniczym wyposażonym w aparaturę zabiegową prowadzi się kąpiele mineralne i inhalacje dróg oddechowych. Występują szczawy wodorowęglanowe, wapniowe, magnezowe, sodowe, w większości nie eksploatowane.
Kultura W Jedlinie-Zdroju od 2006 roku odbywają się Letnie Warsztaty Gitarowe, a od 2014 roku Letni Festiwal Gitarowy. Odbywa się tu też Dolnośląski Festiwal Zupy i Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych.
Sport W Jedlinie-Zdroju zarejestrowany jest aktywny klub sportowy pétanque – KSP Jedlina-Zdrój.
Miasto jest miejscem ogólnopolskich turniejów pétanque pod auspicjami Polskiej Federacji Pétanque.
Od 2005 roku na przełomie kwietnia i maja w mieście organizowany jest Międzynarodowy Festiwal Pétanque. Od 2009 roku jest miejscem rozgrywek polskiej edycji cyklu środkowo-europejskich turniejów Centrope Cup. Od 2010 organizowane jest w Jedlinie-Zdroju jedyne w Polsce zimowe grand prix w petanque.
W maju organizowany jest „Półmaraton Górski Jedlina-Zdrój”, który od początku spotkał się z dużym zainteresowaniem wśród biegaczy z całej Polski oraz Czech. Warto dodać, że trasa biegu poprowadzona została przez najdłuższy w Polsce tunel kolejowy (Tunel pod Małym Wołowcem) mierzący 1601 m. Strona biegu: www.biegajwjedlinie.pl
W mieście działa również klub piłkarski – KS Zdrój Jedlina-Zdrój. Więcej o drużynie piłkarskiej: www.zdroj.futbolowo.pl
Obiekty sportowe na terenie miasta: Całoroczny tor saneczkowy Całoroczne boisko do gry w pétanque Wyciąg narciarski „Karolinka” 3 boiska sportowe Kort tenisowy
Atrakcje Park linowy „Czarodziejskie Liny” Letni tor saneczkowy w Centrum Sportów Górskich Fontanna sztuczny Zalew na potoku Jedlina
Demografia Dane z 30 czerwca 2004: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 5155 100 2711 52,6 2444 47,4Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 295,1 155,2 139,9
Piramida wieku mieszkańców Jedliny-Zdroju w 2014 roku. 690x480px
Administracja, instytucje Jedlina-Zdrój ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Jedlina-Zdrój 15 radnychZarządzenie Nr 78 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 29 marca 2010 r. ws. ustalenia liczby radnych (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2010 r., Nr 63, poz. 966, s. 6648).. Organem wykonawczym samorządu jest burmistrz miasta.
W mieście znajdują się instytucje Centrum Obsługi Placówek Opiekuńczo-Wychowawczych Nowe Siodło: Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza Jedlina 1, ul.Chojnowska 13, 58-330 Jedlina Zdrój Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza Jedlina 2, ul. Kłodzka 28, 58-330 Jedlina Zdrój
Transport
Po Jedlinie kursują autobusy komunikacji miejskiej z Wałbrzycha, łączące miasto z Wałbrzychem, Jedlinką i GłuszycąJedlinazdroj.eu: Inauguracja linii autobusowej nr 5 w Jedlinie-Zdroju, dostęp: 2014-09-29.ZDKiUM Wałbrzych: Rozkład jazdy i mapa komunikacyjna ZDKiUM Wałbrzych, dostęp: 2014-09-29.. Przez miasto biegnie również czynna w ruchu pasażerskim linia kolejowa Kłodzko – Wałbrzych, obsługiwana autobusami szynowymi przez samorządowe Koleje Dolnośląskie. W Jedlinie-Zdrój bierze początek linia kolejowa nr 266/285 do Świdnicy Miasto; na której znajduje się przystanek Jedlina-Zdrój Centrum.
Współpraca międzynarodowa Lista miast i gmin z którymi władze Jedliny-Zdroju podjęły współpracę: Saint-Étienne-de-Crossey – od 2006 r.Uchwała Nr XXXVI/196/06 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 26 stycznia 2006 r. ws. podjęcia współpracy partnerskiej. Strehla Velichovky – od 2004 r.Uchwała Nr XX/104/04 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 30 czerwca 2004 r. ws. podjęcia współpracy ze społecznością lokalną miasta Velichovky.
Władze Jedliny-Zdroju od 2004 r. prowadzą także współpracę ze Stowarzyszeniem Gmin Mikroregionu Hustirzanka z CzechUchwała Nr XX/105/04 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 30 czerwca 2004 r. ws. podjęcia współpracy ze Stowarzyszeniem Gmin Mikroregionu Hustirzanka..
Ludzie związani z Jedliną-Zdrojem
thumb|center|600px|Plac Zdrojowy w Jedlinie-Zdroju po modernizacji. Na ławeczce przy fontannie „siedzi” Charlotta von Seherr-Thoss, żona Hansa Christophera barona von Seherr-Thoss, właściciela Jedlinki.
Zobacz też Pałac Jedlinka KSP Jedlina-Zdrój – klub pétanque nazwy z łącznikiem miejscowości i ich części w Polsce nazwy miejscowości z członem Zdrój
Przypisy
Bibliografia Góry Wałbrzyskie, Podgórze Wałbrzyskie, Pogórze Bolkowskie, Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 10, pod red. M. Staffy, Wrocław 2005
Linki zewnętrzne Urząd Miasta Jedlina-Zdrój Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVIII wieku Kategoria:Miasta w województwie dolnośląskim Kategoria:Uzdrowiska w Polsce