Joker – fikcyjny złoczyńca, pojawiający się w komiksach wydawanych przez DC Comics oraz filmach związanych z postacią Batmana. Został stworzony przez , Billa Fingera oraz Boba Kane’a, Joker po raz pierwszy pojawił się w komiksie Batman vol. 1 #1 (wiosna 1940DC Comics Database – Batman Vol 1 1). Był wzorowany na postaci Gwynplaine’a (Conrad Veidt) z filmu z 1928 roku pod tytułem Człowiek śmiechu (The Man Who Laughs), będącego ekranizacją francuskiej powieści Victora Hugo pod tytułem o tym samym tytuleFilmweb – Człowiek, który się śmieje (Ciekawostki). Joker jest czołowym antagonistą Batmana oraz jego sojuszników. Przypominający klauna, bądź komika, Joker jest psychopatycznym seryjnym mordercą, o sadystycznym poczuciu humoru, aczkolwiek w komiksach wydawanych w latach 50. i 60. przez zaistniałą wówczas cenzurę komiksu, był przedstawiany raczej jako postać skora raczej do robienia złośliwych żartów, aniżeli do popełniania brutalnych przestępstwNPR – The Joker: Torn Between Goof And Evil. Znany jest także jako: The Clown Prince of Crime, Red Hood, Jack, Joseph „Joe” Kerr, Clem Rusty, Mr. Rekoj, Jack White lub Jack NapierDC Comics Database – Joker (New Earth).
Znany jest również w licznych serialach animowanych, filmach fabularnych i grach komputerowych o przygodach człowieka-nietoperza. Pierwszy raz Joker pojawił się na ekranie w serialu telewizyjnym z lat 60. XX wieku, w rolę wcielił się Cesar Romero. W filmie kinowym Batman w jego rolę wcielił się Jack Nicholson. W serialu animowanym Batman (Batman: The Animated Series), a także serii gier komputerowych z cyklu Batman: Arkham głosu postaci Jokera użyczył aktor Mark Hamill. W filmie Mroczny Rycerz (The Dark Knight) zagrał go Heath Ledger, a w Legion samobójców (Suicide Squad) – Jared Leto. W serialu Gotham postać pre-Jokera – Jeremiah – zagrał Cameron Monaghan. Natomiast w filmach Todda Phillipsa – Joker (2019) i Joker: Folie à deux (2024) odtwórcą tytułowej roli jest Joaquin Phoenix.
Amerykański magazyn „Wizard” uznał Jokera za największego superzłoczyńcę wszech czasówMcCallum, Pat (July 2006). „100 Greatest Villains Ever”. Wizard (177).
Opis postaci mały|upright|Twórca postaci Jokera, Jerry Robinson (1922–2011)
Złota era komiksu
Joker zadebiutował w 1940 roku w komiksie Batman vol. 1 #1 (w którym zadebiutowała również Kobieta-Kot, występująca wówczas pod pseudonimem Cat). W opowiedzianych w tym numerze dwóch historiach pod tytułem The Joker i The Joker Returns pokazano pierwsze zmagania Batmana z tym złoczyńcą. W pierwszej historii Joker zagroził przez radio, że o północy zabije gothamskiego milionera, Henry’ego Claridge’a i ukradnie jego drogocenny diament. Przestępcy udało się spełnić swoją groźbę, gdyż mimo ochrony policji milioner zaczął się histerycznie śmiać, aż w końcu padł martwy z szerokim uśmiechem na twarzy, zaś jego diament zniknął. Sprawa morderstwa Claridge’a oraz kradzieży jego drogocennego kamienia nie umyka uwadze Bruce’a Wayne’a (Batmana) oraz jego pomocnika Dicka Graysona (Robina). Jokerowi udało się popełnić kolejne, identyczne przestępstwa, aż w końcu został schwytany przez Batmana i Robina. W The Joker Returns, przestępca ucieka z więzienia i po raz kolejny Batman i Robin muszą stawić mu czoło. Początkowo twórcy zamierzali uśmiercić Jokera w tym tomie. Jednak, jak głosi plotka, fragment kończący premierowy komiks o Jokerze zmieniono w ostatniej chwili w taki sposób, aby Jokerowi udało się uniknąć śmierci i można było wykorzystać tę postać w kolejnych tomachOnet Film – Dlaczego kochamy Jokera. Joker powrócił w Batman vol. 1 #2, w którym podjął współpracę z Seliną Kyle (tym razem już jako Catwoman)DC Comics Database – Batman Vol 1 2. W kolejnych komiksach o przygodach Batmana i jego sojuszników, Joker pokazywał się wielokrotnie, stając się z czasem nemezis człowieka-nietoperza.
Srebrna i brązowa era komiksu
W 1954 roku powołano do życia urząd ds. cenzury komiksu (Comics Code Authority, CCA). Powstanie tej instytucji było następstwem wydanej w tym samym roku książki autorstwa psychiatry Fredrica Werthama pod tytułem Seduction of the Innocent, w której autor zarzucał wydawnictwom komiksowym demoralizowanie młodzieży. Działalność CCA odbiła się negatywnie na rynku komiksowym, a w szczególności na DC Comics. Od końca lat 50. i przez lata 60., Joker przestał być pokazywany jako inteligentny morderca i stał się złośliwym figlarzemHowStuffWorks – How the Joker Works. Nowe wyobrażenie Jokera z tzw. srebrnej ery komiksu pierwszy raz zostało przedstawione w komiksach Batman vol. 1 #97 (luty 1956DC Comics Database – Batman Vol 1 97) i World’s Finest Comics vol. 1 #88 (maj 1957DC Comics Database – World’s Finest Vol 1 88).
W 1973 roku scenarzysta Dennis O’Neil i rysownik Neal Adams w historii The Joker’s Five-Way Revenge! z komiksu Batman vol. 1 #251, przywrócili jego oryginalny charakter i pokazali go znów jako mrocznego i psychopatycznego mordercęDC Comics Database – Batman Vol 1 251. Joker na nowo zaczął dokonywać brutalnych przestępstw, mających charakter rozgrywki pomiędzy nim a Batmanem oraz czerpać niekiedy przyjemność ze zmagań z Mrocznym Rycerzem. W historii z 1978 roku pod tytułem The Laughing Fish z komiksu Detective Comics vol. 1 #475 (będącej częścią sagi Batman: Strange Apparitions, oryginalnie wydanej w Detective Comics vol. 1 #469-476), której autorami byli scenarzysta Steve Englehart i rysownik Marshall Rogers, Joker zatruł ryby swoją trucizną wywołując u ofiar szeroki uśmiech. Chcąc czerpać zysk ze swojego szalonego pomysłu, starał się go zgłosić jako znak towarowy, lecz kiedy został on odrzucony przez urzędników zaczął ich mordować swoją truciznąDC Comics Database – Detective Comics Vol 1 475. Joker doczekał się również własnej serii wydawniczej zatytułowanej The Joker, składającej się z dziewięciu numerów i wydawanej w latach 1975–1976DC Comics Database – Joker Vol 1.
Współczesne komiksy mały|upright|Cesar Romero jako Joker oraz Burgess Meredith jako Pingwin w serialu z lat 60. Po crossoverze Kryzys na Nieskończonych Ziemiach i restarcie uniwersum DC, Joker dalej był socjopatycznym przestępcą, wykazującym skrajną pogardę dla życia ludzkiego. Pierwsza wzmianka o Jokerze pojawiła się pod koniec komiksu autorstwa Franka Millera i Davida Muzzucchellego pod tytułem Batman: Rok pierwszy (Batman: Year One), który był pierwotnie opublikowany w magazynie Batman vol. 1 #404-407 z 1987 rokuMiller, Mazzucchelli Batman: Rok pierwszy, wyd. Egmont Polska. Awansowany na kapitana James Gordon wspomina o przestępcy, który zwie siebie Joker i który zagroził, że zatruje ujęcia wody w Gotham. Wątek ten był kontynuowany w powieści graficznej Batman: Człowiek, który się śmieje z 2005 roku. Scenarzysta Ed Brubaker przedstawił w niej historię pierwszego starcia człowieka-nietoperza z tym złoczyńcą, będącą uwspółcześnioną wersją pierwszej historii o Jokerze znanej z magazynu Batman vol. 1 #1. Podobnie jak w wersji z 1940, tutaj również Joker używa mediów, aby wpierw wywołać panikę wśród mieszkańców Gotham, by później móc pogrążyć miasto w anarchii. Batmanowi po żmudnym śledztwie udało się w końcu odnaleźć terrorystę i pokrzyżować jego plany zatrucia wodyDC Comics Database – Batman: The Man Who Laughs.
W okresach, gdy nie przebywał w zamknięciu w murach Zakładu dla obłąkanych przestępców Arkham popełniał liczne zbrodnie, wielokrotnie mordując ludzi, w tym także sojuszników Batmana. Pierwszą osobą z najbliższego otoczenia Batmana, która ucierpiała przez zabójczego klowna była Barbara Gordon (Batgirl), córka komisarza policji Gotham Jamesa Gordona. W powieści graficznej Alana Moore’a pod tytułem Batman: Zabójczy żart (The Killing Joke) szaleniec przestrzelił jej kręgosłup, przykuwając ją trwale do wózka inwalidzkiego, zaś jej ojca doprowadził na skraj załamania nerwowegoMoore, Bolland Batman: Zabójczy żart, wyd. TM-Semic. Kolejną ofiarą Jokera padł Jason Todd – drugi Robin. W komiksie Batman vol. 1 #428, wchodzącym w skład kontrowersyjnej historii Batman: Śmierć w rodzinie (oryginalnie wydanej w Batman vol. 1 #426-429 w latach 1988−1989), Jason został zakatowany na śmierć przez Jokera, za co ten po swoim zmartwychwstaniu zemścił się na złoczyńcy w crossoverze Batman: Tajemnica Czerwonego KapturaDC Comics Database – Batman Vol 1 428DC Comics Database – Batman: Under the Hood. Druga żona Jamesa Gordona – detektyw Sara Essen, została brutalnie zamordowana przez złoczyńcę podczas próby odbicia porwanych przez niego dzieci (komiks Detective Comics vol. 1 #741, będący częścią crossoveru Ziemia niczyjaDC Comics Database – Detective Comics Vol 1 741). Wielokrotnie próbował także zabić samego Batmana, co kilkakrotnie prawie zakończyło się sukcesem.
Batmanowi nigdy nie udało się zatrzymać go na dłuższy czas za murami Arkham Asylum, gdyż temu zawsze udawało się stamtąd uciec np. w Batman: Zabójczy żart podstawił przebierańca, który miał go udawać, zaś na początku crossoveru Batman: Knightfall, Bane wypuścił go z zakładu Arkham wraz z innymi przebywającymi tam złoczyńcamiDC Comics Database – Batman Vol 1 491. Od 1999 roku w komiksach towarzyszy mu pomocnica – dr. Harleen Quinzel, była psychoterapeutka Jokera z Arkham, która zakochała się w nim i postanowiła brać z nim udział w przestępczym procederze pod pseudonimem Harley Quinn (debiut w powieści graficznej Batman: Harley QuinnDC Comics Database – Batman: Harley Quinn). Postać ta została zapożyczona z serialu animowanego Batman (Batman: The Animated Series), emitowanego w latach 90., pierwszy raz pojawiła się w odcinki Przysługa Jokera (Joker’s Favor)DCAU Wiki – Joker’s Favor.