thumb|Wybory parlamentarne w Polsce (2011) mały|Procentowe wyniki wyborów do Sejmu, 1991–2023
Wybory parlamentarne w Polsce – wybory, w trakcie których obywatele Polski w drodze głosowania wybierają swych przedstawicieli (460 posłów oraz 100 senatorów) do dwuizbowego parlamentu (Sejmu i Senatu). Sposób zarządzania i przeprowadzania wyborów oraz przeliczania głosów na mandaty parlamentarne określają przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczyObwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 października 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Kodeks wyborczy (Dz.U. z 2023 r., poz. 2408). (w szczególności działów III i IV).
Podstawowe informacje Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, wybory te odbywają się co cztery lataArt. 98 ust. 1 Konstytucji., chyba że zostaną zarządzone wybory przedterminowe (w szczególnych przypadkach, kiedy kadencja Sejmu zostanie skrócona uchwałą SejmuArt. 98 ust. 3 Konstytucji. lub postanowieniem Prezydenta RPArt. 98 ust. 4 zd. pierwsze, w zw. z art. 155 ust. 2 lub art. 225 Konstytucji.) albo zostanie przedłużona w razie wprowadzenia stanu nadzwyczajnegoArt. 228 ust. 7 zd. pierwsze Konstytucji.. Wybory do Sejmu i Senatu zarządza Prezydent, w drodze postanowienia:
nie później niż na 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i SenatuTj. od dnia rozpoczęcia pierwszego posiedzenia Sejmu – art. 98 ust. 1 Konstytucji., wyznaczając wybory na dzień wolny od pracy, przypadający w ciągu 30 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i SenatuArt. 98 ust. 2 Konstytucji., w razie skrócenia kadencji Sejmu – na dzień wolny od pracyArt. 4 Kodeksu wyborczego., przypadający nie później niż w ciągu 45 dni, odpowiednio od: dnia wejścia w życie uchwały o skróceniu kadencjiArt. 98 ust 3 w zw. z ust. 5 zd. pierwsze Konstytucji oraz art.195 § 1 Kodeksu wyborczego. dnia ogłoszenia postanowienia prezydenta o skróceniu kadencjiArt. 98 ust. 4 zd. pierwsze w zw. z ust.5 zd. pierwsze Konstytucji oraz art. 195 § 1 Kodeksu wyborczego..
Postanowienie w przedmiocie skrócenia kadencji Sejmu lub zarządzenia wyborów należy do grupy aktów urzędowych prezydenta niewymagających kontrasygnatyArt. 144 ust. 3 pkt 1 oraz 3 Konstytucji.. Postanowienie o zarządzeniu wyborów podawane jest do publicznej wiadomości w Biuletynie Informacji Publicznej i publikowane w Dzienniku UstawArt. 194 § 1 zd. drugie oraz art. 195 § 1 zd. drugie Kodeksu wyborczego.. Z dniem ogłoszenia postanowienia o zarządzeniu wyborów, rozpoczyna się okres kampanii wyborczejArt. 104 Kodeksu wyborczego.. Ponieważ kadencja Senatu rozpoczyna się i kończy razem z kadencją SejmuArt. 98 ust. 1 zd. drugie Konstytucji., a skrócenie kadencji Sejmu oznacza, w każdym wypadku, również skrócenie kadencji SenatuArt. 98 ust. 3 zd. drugie oraz ust. 4 zd. drugie Konstytucji. – wybory do Sejmu zawsze odbywają się razem z wyborami do Senatu.
Wybory parlamentarne w Polsce przeprowadzają: Państwowa Komisja Wyborcza, okręgowe komisje wyborcze oraz obwodowe komisje wyborczeArt. 157 § 1, 172 § 1, 182 § 1 pkt 1 oraz art. 262 § 1 Kodeksu wyborczego..
Konstytucja Rzeczypospolitej wymaga, aby wybory do Sejmu były pięcioprzymiotnikowe (powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne i przeprowadzane w głosowaniu tajnym)Art. 96 ust. 2 Konstytucji., zaś wybory do Senatu trójprzymiotnikowe (powszechne, bezpośrednie i przeprowadzane w głosowaniu tajnym)Art. 97 ust. 2 Konstytucji..
Czynne prawo wyborcze w wyborach parlamentarnych, przysługuje wszystkim obywatelkom i obywatelom polskim, którzy najpóźniej w dniu głosowania ukończyli 18 lat, z wyjątkiem: pozbawionych praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu pozbawionych praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu ubezwłasnowolnionych prawomocnym orzeczeniem sąduArt. 62 Konstytucji..
Bierne prawo wyborcze, przysługuje każdej osobie posiadającej prawo czynne, która ukończyła lub najpóźniej w dniu głosowania ukończy: 21 lat – w wyborach do SejmuArt. 99 ust. 1 Konstytucji. 30 lat – w wyborach do SenatuArt. 99 ust. 2 Konstytucji.
oraz: nie została prawomocnie skazana, na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne, ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarboweArt. 99 ust. 3 Konstytucji oraz art. 11 § 2 pkt 1 Kodeksu wyborczego. nie zostało wobec niej wydane prawomocne orzeczenie sądu w postępowaniu lustracyjnym, stwierdzające utratę prawa wybieralnościArt. 11 § 2 pkt 2 Kodeksu wyborczego w zw. z art. 21a ust. 2a ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 342 ze zm.)..
Prawo zgłaszania kandydatów przysługuje: komitetom wyborczym partii politycznych (KW), koalicyjnym komitetom wyborczym (KKW) i komitetom wyborczym wyborców (KWW)Art. 204 § 1 oraz art 258 Kodeksu wyborczego.. W wyborach do Sejmu okręgowa komisja wyborcza rejestruje listę okręgową (która została poparta podpisami, co najmniej 5000 wyborców stale zamieszkałych na terenie okręgu). Ilość kandydatów do Sejmu na liście okręgowej musi być co najmniej równa liczbie posłów wybieranych w okręgu i nie większa od dwukrotności tej liczby. Co najmniej 35% kandydatów na liście muszą stanowić kobiety, zaś co najmniej 35% mężczyźniArt. 211 § 3 ust. 1 i ust. 2. Komitet wyborczy, który zarejestrował listy w przynajmniej połowie okręgów wyborczych – może zarejestrować listy w pozostałych okręgach, bez poparcia zgłoszenia podpisami wyborcówArt. 210 § 1 i 2 oraz art. 215 § 1 Kodeksu wyborczego.. W wyborach do Senatu, komitet może zgłosić w okręgu wyborczym tylko jednego kandydata. Zgłoszenie musi być poparte podpisami, co najmniej 2000 wyborców stale zamieszkałych na terenie danego okręguArt. 265 Kodeksu wyborczego..
Głosowanie w wyborach parlamentarnych odbywa się w dniu wyznaczonym przez Prezydenta Rzeczypospolitej w postanowieniu o zarządzeniu wyborów, w godzinach od 7.00 do 21.00, bez przerwy na terenie całego krajuArt. 39 § 2 Kodeksu wyborczego.. Głosowanie w obwodach utworzonych za granicą lub na statkach morskich, przeprowadzane jest w tym samym dniu i tych samych godzinach czasu miejscowego, z tym że gdyby głosowanie miało się zakończyć następnego dnia (według czasu obowiązującego w Polsce), głosowanie odbywa się dzień wcześniejArt. 39 § 6 Kodeksu Wyborczego.. Obwody utworzone za granicą oraz na statkach, wchodzą w skład okręgów wyborczych właściwych dla dzielnicy Śródmieście m. st. WarszawyArt. 14 § 3 Kodeksu wyborczego.W wyborach do Sejmu jest to okręg nr 19, zaś w wyborach do Senatu – okręg nr 44..
Dopuszczalne jest głosowanie poza miejscem zamieszkania, w tym również za granicąArt. 28 § 1, art. 30 § 1, art. 32 § 1 oraz art. 32 § 1 Kodeksu wyborczego. oraz dla niektórych wyborców – także głosowanie: korespondencyjne, z użyciem nakładek na karty do głosowania sporządzonych w alfabecie Braille’a, z pomocą innej osoby lub przez pełnomocnikaArt. 40a § 1, art. 53 oraz przepisy rozdziałów 6a i 7, działu I Kodeksu wyborczego..
Państwowa Komisja Wyborcza podaje do publicznej wiadomości wyniki wyborów i ogłasza je w Dzienniku Ustaw, w formie obwieszczeniaArt. 238 oraz art. 276 Kodeksu wyborczego.. Ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd NajwyższyArt. 101 ust. 1 Konstytucji.. Frekwencja wyborcza nie wpływa na ważność wyborów.
Szczególnym rodzajem wyborów parlamentarnych przeprowadzanych w Polsce, są wybory uzupełniające do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.
Wybory do Sejmu Sejmy II Rzeczypospolitej +KadencjaData zarządzeniaData głosowaniaLiczba mandatów obsadzanych w wyborachCharakterystyka systemu wyborczego. Uwagi.Wyniki –– Sejm Ustawodawczy.28.11.191826.01.1919513 291Na podstawie dekretuDekret wydany przez Naczelnika Państwa. z 28.11.1918 r. o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego. Wybory proporcjonalne w 70 okręgach wyborczych (3-16 mandatowych). Głosowanie na listy zamknięte. Mandaty rozdzielane w okręgach pomiędzy zgłoszone listy metodą D’Hondta i obsadzane kandydatami na podstawie kolejności umieszczenia ich nazwisk na liście. Brak ustawowego progu wyborczego. Z planowanych 513 posłów, 26 stycznia 1919 wybrano jedynie 291, na części terytorium kraju. Następnie przeprowadzano wybory w innych terminach. Szerzej: Wybory parlamentarne w Polsce w 1919 rokuI18.08.19225.11.1922444Na podstawie ustawy z dnia 28.07.1922 r. – Ordynacja wyborczej do Sejmu. Wybory proporcjonalne: 372 posłów wybieranych z list okręgowych, w 64 okręgach wyborczych (4-14 mandatowych). Głosowanie na listy zamknięte. Brak ustawowego progu wyborczego. Mandaty rozdzielane w okręgach pomiędzy zgłoszone listy metodą D’Hondta i obsadzane kandydatami na podstawie kolejności umieszczenia ich nazwisk na danej liście okręgowej. 72 posłówLiczba ta mogła być powiększona o mandaty nieobsadzone w okręgach – art. 90 ust. 5 Ordynacji. wybieranych z list państwowych. Mandaty rozdzielane metodą D’Hondta, pomiędzy listy które uzyskały mandaty w co najmniej 6 okręgach. Mandaty obsadzane kandydatami na podstawie kolejności umieszczenia ich nazwisk na danej liście państwowej.
W przypadku wyboru tej samej osoby z więcej niż jednej listy okręgowej lub z listy okręgowej i listy państwowej – wybrany kandydat decydował, który mandat chce przyjąć.II3.12.19274.03.1928444 Tak jak w wyborach 1922 roku.III30.08.193016.11.1930444 Tak jak w wyborach 1922 rokuWybory zarządzone w następstwie rozwiązania Sejmu i Senatu – M. P. z 1930 r. nr 200, poz. 284..IV15.07.1935 8.09.1935208Na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 1935 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu. Wybory większościowe. Posłowie wybierani w 104 okręgach dwumandatowych, spośród kandydatów ustalonych przez zgromadzenia okręgoweW skład zgromadzeń okręgowych wchodzili: okręgowy komisarz wyborczy (jako przewodniczący), delegaci samorządu terytorialnego (wybierani przez rady powiatowe, gminne i miejskie) oraz delegaci zgłoszeni przez wyborców zamieszkałych w danym okręgu (500 wyborców mogło zgłosić jednego delegata). W okręgach liczących ponad 75 000 ludności miejskiej, w skład zgromadzenia okręgowego wchodzili ponad to: delegaci samorządów zawodowych (adwokackiego, lekarskiego i notarialnego), zrzeszeń technicznych i organizacji kobiecych, zaś w okręgach na terenie których znajdowała się szkoła akademicka – dodatkowo delegaci tej szkoły (art. 32 oraz 33 Ordynacji wyborczej do Sejmu z 1935 r.). Okręgowych komisarzy wyborczych powoływał Minister Spraw Wewnętrznych (art. 22 ust. 1 Ordynacji wyborczej).. Wybór następował zwykłą większością głosów – mandaty uzyskiwali 2 kandydaci, którzy otrzymali największą liczbę, lecz co najmniej 10 000 głosów. Wyborca mógł oddać głos na 1 lub 2 kandydatów. Złożenie czystej karty, było równoznaczne z głosem na kandydatów umieszczonych na pierwszym i drugim miejscu na liście okręgowej.V13.09.19386.11.1938208 Tak jak w wyborach 1935 rokuWybory zarządzone w następstwie rozwiązania Sejmu i Senatu..
Sejm Ustawodawczy i Sejmy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej +KadencjaData zarządzeniaData głosowaniaLiczba mandatów obsadzanych w wyborachCharakterystyka systemu wyborczego. Uwagi.Wyniki ––12.11.194619.01.1947444Na podstawie ustawyUstawa uchwalona przez Krajową Radę Narodową. z dnia 22 września 1946 r. – Ordynacja wyborcza do Sejmu Ustawodawczego. Wybory proporcjonalne: 372 posłów wybieranych z list okręgowych, w 52 okręgach wyborczych (3-12 mandatowych). Głosowanie na listy zamknięte. Brak ustawowego progu wyborczego. Mandaty rozdzielane w okręgach metodą D’Hondta pomiędzy zgłoszone listy i obsadzane kandydatami na podstawie kolejności umieszczenia ich nazwisk na danej liście okręgowej. 72 posłów wybieranych z list państwowych. Mandaty rozdzielane metodą D’Hondta, pomiędzy listy które uzyskały mandaty w co najmniej 6 okręgach. Mandaty obsadzane kandydatami na podstawie kolejności umieszczenia ich nazwisk na danej liście państwowej.