Bopomofo, właściwie zhuyin fuhao (), czyli „znaki do zapisywania dźwięków” lub zhuyin zimu (chiń. trad. i chiń. upr. , ), czyli „litery opisujące dźwięki” – oparte na piśmie chińskim pismo fonetyczne służące do zapisywania wymowy znaków języka chińskiego, stosowane zwłaszcza do zapisu wymowy tzw. dialektów chińskich (faktycznie: języków chińskich, różnych od urzędowego, standardowego języka mandaryńskiego) oraz niechińskich języków Chin. Alternatywna nazwa bopomofo pochodzi od nazw pierwszych czterech znaków tego systemu pisma (ㄅ ㄆ ㄇ ㄈ, pinyin: bōpōmōfō).
Historia System został opracowany w latach 1912–1913 przez komisję ds. reform językowych, w której zasiadał m.in. Wu Zhihui. Oficjalnie wprowadzony w Republice Chińskiej w 1930. Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej system bopomofo został zarzucony na rzecz nowego pinyin. Bopomofo jest jednak do dziś używane na Tajwanie, gdzie jest nauczane w szkołach.
Charakterystyka thumb|300px|Znaki bopomofo z oznaczoną kolejnością stawiania kresek: 1) czerwona 2) zielona 3) niebieska.
Nie jest to system ani w pełni alfabetyczny, ani w pełni sylabiczny, trudno go też jednoznacznie zaliczyć do systemów alfabetyczno-sylabicznych, klasyfikuje się go więc czasem jako system półalfabetyczny. Dzieli on sylabę chińską (podstawową jednostkę morfologiczną języka chińskiego) na spółgłoskę inicjalną (inicjal) I (np. b, zh), półsamogłoskę medialną (medial) M (i, u lub ü) oraz tzw. final F, czyli resztę sylaby (samogłoskę, dwugłoskę, samogłoskę ze spółgłoską itp. np. a, ou, eng). Dla dopełnienia sylaby obowiązkowy jest zapis tonu.
Sylaba może mieć postać F, M, MF, I, IF, IM, IMF. Niektórych dźwięków finalnych nie zapisuje się wcale – np. nie zapisuje się dźwięku zapisywanego w pinyin literą „i” po z, c, s, zh, ch, sh lub r, stąd możliwy zapis sylaby jako samego inicjalu.
W systemie rozszerzonym istnieją jeszcze znaki specjalne do zapisu większej liczby tonów oraz znaki do zapisu dźwięków obcych językowi chińskiemu mandaryńskiemu, lecz występujące w innych językach chińskich oraz w językach mniejszości narodowych, np. inicjale 万 (v), 兀 (ng), 广 (gn = ń), final -Em, końcowe spółgłoski -p, -t, -k itp.
thumb|500px|none|Typowy układ klawiatury wykorzystującej zhuyin fuhao
Tabela zhǔyīn pīnyīn IPA zhǔyīn pīnyīn IPA zhǔyīn pīnyīn IPA zhǔyīn pīnyīn IPA Nagłosy (聲母 shēngmǔ) ㄅ b p ㄆ p pʰ ㄇ m m ㄈ f f ㄉ d t ㄊ t tʰ ㄋ n n ㄌ l l ㄍ g k ㄎ k kʰ ㄏ h x ㄐ j t͡ɕ ㄑ q ʨʰ ㄒ x ɕ ㄧ y j ㄓ zh ʈʂ ㄔ ch ʈʂʰ ㄕ sh ʂ ㄖ r ʐ ㄗ z t͡s ㄘ c ʦʰ ㄙ s s ㄨ w w Końcówki (韻母 yùnmǔ) ㄚ a a ㄛ o o ㄜ e ɤ ㄝ ê ɛ ㄞ ai ai ㄟ ei ei ㄠ ao aʊ ㄡ ou ou ㄢ an an ㄣ en ǝn ㄤ ang ɑŋ ㄥ eng ǝŋ ㄩ ü y ㄧ i i ㄨ u u ㄦ er ɚ
Tony (聲調 shēngdiào) 1: nic (pinyin: ˉ) 2: ˊ (pinyin: ˊ) 3: ˇ (pinyin: ˇ) 4: ˋ (pinyin: ˋ) 5: ・ (pinyin: nic)
Pochodzenie znaków Znaki zhuyin fuhao zaprojektował Zhang Binglin i pochodzą głównie z dawnych form lub form odręcznych znaków chińskich bądź z części niektórych współczesnych znaków, które zawierają dany dla znaku bopomofo dźwięk.
Pochodzenie znaków bopomofo ZhuyinPochodzenieㄅ bZe znaku 勹, górnej części 包 bāoㄆ pZe znaku 攵, części składowej 攴 pūㄇ mZe znaku 冂, dawnej formy 冖 mìㄈ fZe znaku 匚 fāngㄉ dZ dawnej formy znaku 刀 dāoㄊ tZe znaku 𠫓 widzianego na górze znaku 充ㄋ nZe znaku 𠄎, dawnej formy 乃 nǎiㄌ lForma kaligraficzna znaku 力 lìㄍ gZ zarzuconego znaku 巜 guài 'rzeka'ㄎ kZe znaku 丂 kǎoㄏ hZe znaku 厂 hànㄐ jZ dawnego znaku 丩 jiūㄑ qZ dawnego znaku ㄑ quǎn, podstawy znaku 巛 chuān (dzisiaj 川)ㄒ xZe znaku 丅, formy pieczęciowej 下 xià.ㄓ zhZe znaku 㞢, dawnej formy 之 zhī.ㄔ ch Z 彳 chìㄕ shZe znaku 尸 shīㄖ rSemikursywna forma znaku 日 rìㄗ zZ wariantu znaku 卩 jié, dialektowo ziéㄘ cWariant znaku 七 qī, dialektowo ciī ㄙ sZe starszego znaku 厶 sī, który został zastąpiony przez 私 sī.ㄧ i, yZe znaku 一 yīㄨ u, wZe znaku 㐅, dawnej formy 五 wǔㄩ ü, yu, iuZ dawnego znaku 凵 qū, który stał się elementem niektórych znakówㄚ aZe znaku 丫 yāㄛ oZ nieużywanego obecnie znaku 𠀀 hē, odwróconego 丂 kǎo, który jest teraz częścią fonetyczną znaku 可 kěDane Unihan dla U+ 20000.ㄜ eZapożyczony z allofonu w standardowym mandaryńskim, ㄛ oㄝ e, ehZe znaku 也 yě.ㄞ ai hài, dawna forma 亥.ㄟ eiZe znaku 乁 yí, nieistniejącego obecnie, który ma obecnie znaczenie 移 yí „poruszać się”.ㄠ aoZe znaku 幺 yāoㄡ ouZe znaku 又 yòuㄢ anZ zarzuconego znaku ㄢ hàn „kwitnąć”, zachowanego jako element fonetyczny 犯 fànㄣ enZe znaku 乚 yǐnㄤ angZe znaku 尢 wāngㄥ engZe znaku 厶, obecnie będącego częścią znaku 厷 gōngㄦ erZe znaku 儿, dolnej części znaku 兒 ér używanego jako forma pisma odręcznegoㄭ ih(16px, odwrócony znak ㄓ) Być może ze znaku 市, w dodatku do ㄓ. Reprezentuje głoskę zapisywaną jako „-i” w hanyu pinyin dla znaków ㄓ, ㄔ, ㄕ, ㄖ, ㄗ, ㄘ, ㄙ.
Kolejność stawiania kresek
Przykład użycia 王之渙 《登鸛雀樓》(Wáng Zhīhuàn, Dēng Guànquè Lóu) Znaki chińskieZhuyin fuhaoHanyu pinyin 白日依山盡黃河入海流欲窮千里目更上一層樓 ㄅㄞˊ ㄖˋ 一 ㄕㄢ ㄐ一ㄣˋㄏㄨㄤˊ ㄏㄜˊ ㄖㄨˋ ㄏㄞˇ ㄌ一ㄡˊㄩˋ ㄑㄩㄥˊ ㄑ一ㄢ ㄌ一ˇ ㄇㄨˋㄍㄥˋ ㄕㄤˋ 一ˋ ㄘㄥˊ ㄌㄡˊ bái rì yī shān jìnhuáng hé rù hǎi liúyù qióng qiān lǐ mùgèng shàng yì céng lóu Użycie bopomofo jako transkrypcji fonetycznej Znaki bopomofo pisze się po prawej stronie znaków chińskich w piśmie pionowym
瓶ㄆㄧㄥˊ 子ㄗ
albo nad znakami chińskimi w piśmie poziomym.
ㄆㄧㄥˊㄗ˙ 瓶子
Zobacz też ruby (znaki)
Przypisy
Kategoria:Język chiński Kategoria:Pismo chińskie Kategoria:Transkrypcja Kategoria:Transliteracja