Zakat (arab. زكاة, zakāt — oczyszczenie, wzrost, czystośćGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 407) – obowiązkowa forma jałmużny w islamie, naliczana od określonych kategorii majątku zgodnie z zasadami prawa islamskiego (szariatu). Stanowi jeden z pięciu filarów islamu, będąc fundamentalnym obowiązkiem religijnym każdego muzułmanina posiadającego majątek przekraczający próg zwany Gaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 408. Zakat przeznaczany jest na wsparcie ubogich oraz ośmiu grup społecznych wskazanych w Koranie, odgrywając istotną rolę w systemie pomocy społecznej i ekonomicznej w ummie muzułmańskiej. Zakat jest wymieniany jako drugi obowiązek muzułmanina, zaraz po modlitwie (salat)Najwyższe Kolegium Muzułmańskie MZR w RP, Religia Filary Islamu, https://mzr.pl/filary-islamu/ (dost. 28.12.2024). Innymi formami dobroczynności w Islamie jest i waqf.
Charakterystyka Zakat od majątku jest obliczany na podstawie wartości wszystkich posiadanych dóbr, wspólnie dla wszystkich pełnoletnich i stabilnych finansowo członków rodzinyMedani Ahmed and Sebastian Gianci, Zakat, Encyclopedia of Taxation and Tax Policy, p. 479. Zwyczajowo wynosi 2,5% (czyli 1/40)Sarwar, Muhammad (2015). al-Kafi Volume 1 of 8 (2nd ed.). New York: The Islamic Seminary Inc. p. 345. ISBN 978-0-9914308-6-4. całkowitych oszczędności i majątku Muzułmanina powyżej minimalnej kwoty znanej jako nisabYusuf al-Qaradawi (1999), Monzer Kahf (transl.) King Abdulaziz University, Saudi Arabia, Fiqh az-Zakat, Volume 1, Dar al -Taqwa, London, ISBN 978-967-5062-766, pp. xxi–xxii.. Zgodnie z wiarą islamską, zebrana suma powinna zostać przeznaczona na biednych i potrzebujących, sieroty, wdowy, osoby potrzebujące pomocy przy uwolnieniu z niewoli, osoby starsze, które nie są w stanie pracować na swoje utrzymanie, zadłużonych oraz na pomoc dla podróżnych, którzy utknęli w drodze, a także przez wzgląd na Allaha (np. dobrowolne przekazanie dóbr, pieniędzy dla potrzebujących z dobrego serca, wykraczając poza zakat ustanowiony ogólną regułą)Qur'an 2:215..
Etymologia Słowo zakat wywodzi się z arabskiego słowa ز ك و (czyt. z-k-w), dosłownie oznaczającego "oczyszczenie""The Comprehensive Aramaic Lexicon". cal.huc.edu.. Zakat uznawany jest jako oczyszczenie ziemskiego majątku osoby, który mógł zostać nabyty w nieczysty sposóbBenda-Beckmann, Franz von (2007). Social security between past and future: Ambonese networks of care and support. LIT Verlag, Münster. p. 167. ISBN 978-3-8258-0718-4..
"Przyjmij jałmużnę [o, Muhammad] z ich majątku, aby go oczyścić i uświęcić. I módl się za nimi, gdyż twoja modlitwa jest dla nich uspokojeniem. Zaprawdę, Allah jest Wszystko-Słyszący, Wszystko-Wiedzący!"Qur'an 9:103..
Odbiór w dzisiejszej kulturze na świecie W dzisiejszych czasach w większości krajów muzułmańskich zakat nie podlega zbieraniu przez osobę do tego uprawnioną (Zakat collectors) ani przez rząd. Jest on dobrowolnie odprowadzany i nie podlega sankcjonowaniu. Nikt też nie sprawdza, czy odprowadzona kwota faktycznie wynosi 2,5% majątkuSamiul Hasan (2015). Human Security and Philanthropy: Islamic Perspectives and Muslim Majority Country Practices. Springer. p. 130. ISBN 978-1493925254.. Jednak w Arabii Saudyjskiej, Jemenie, Sudanie, Libanie, Pakistanie i Malezji odprowadzenie zakatu pozostaje nakazane prawnie i jest pobierane przez państwoMarty, Martin E. & Appleby, R. Scott (1996). Fundamentalisms and the state: remaking polities, economies, and militance. University of Chicago Press. p. 320. ISBN 978-0-226-50884-9.. Niektóre odłamy Islamu (np. Szyici) traktują zakat jako prywatny podatek i odprowadzają go do swojego Imama (osoba przewodząca modlitwom w Islamie)Jones, Owen Bennett (2003). Pakistan: Eye of the Storm (illustrated ed.). Yale University Press. pp. 21–23. ISBN 978-0300101478.John, Wilson (2009). John, Wilson (ed.). Pakistan: The Struggle Within. Pearson Education India. p. 105. ISBN 978-8131725047..
Zasady i przepisy Zakat oblicza się jako 2,5% wartości majątku, który przekracza minimalny próg zwany nisabGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 407-420. Wartość nisabu jest wykorzystywana do ustalenia, kiedy osoba jest zobowiązana do zapłaty jałmużny, a jego wartość współcześnie mierzy się głównie w złocie. Przykładowo w Egipcie wynosi 85 gramów 21-karatowego złotaJ. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2014, s.178. Istotnym warunkiem uiszczania zakatu jest również hawl, czyli roczny okres posiadania majątku. Zakat staje się obowiązkowy dopiero po upływie tego okresu w przypadku większości kategorii majątku, co pozwala na ocenę jego wzrostu i zapobiega uszczupleniu zasobów podstawowych właściciela.
Koncepcja nama’ (wzrostu) odgrywa kluczową rolę w zrozumieniu podstaw zakatu. Dotyczy ona majątku, który rzeczywiście lub wirtualnie generuje wzrost. Przykładowo, złoto i srebro, jako środki wymiany, są uznawane za wirtualnie związane z wzrostem, podczas gdy plony rolne i minerały wydobyte z ziemi reprezentują wzrost bezpośredni. Te zasady podkreślają, że zakat jest nakładany na nadwyżkę majątku, co pozwala na wspieranie potrzebujących bez naruszania kapitału właścicielaGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 410.
Niepłacenie zakatu, według klasycznych uczonych, było dopuszczalne w obawie przed niesprawiedliwym poborem przez urzędnika oraz w sytuacji ukrywania majątku przed sprawiedliwym poborcą, gdy muzułmanin chciał samodzielnie przekazać zakat osobom potrzebującymN. P. Aghnides, Mohammedan Theories of Finance, tom 70, Columbia university 1916, s. 302–304. Niektórzy uczeni uważali jednak, że muzułmanin, który świadomie odmawia płacenia zakatu, staje się apostatą, ponieważ jałmużna stanowi obowiązek religijny w islamieA. A. An-Na'im Na, Islam and the Secular State: Negotiating the Future of Shari'a, Harvard University Press, 2010, s. 58–63 M. Koylu, Islam and its Quest for Peace: Jihad, Justice and Education, 2003, s. 88–89 N. P. Aghnides, Mohammedan Theories of Finance, tom 70. Columbia university ,1916, s. 205..
Do majątku, który podlega zakatowi zalicza się złoto, oszczędności, towary handlowe, konie i inne zwierzęta hodowlane, produkty rolne, minerały pochodzące z górnictwa, produkty z morza/oceanu (np. ryby), dochody z wynajmu nieruchomości, fabryk, taksówek, autobusów i statków, wynagrodzenia z działalności gospodarczej i profesji przekraczające nisabGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 418-419.
Kryteria minimalnej wielkości majątku podlegającego podatku według Sunny 5 wielbłądów ( 1558), 30 krów ( 1803), 40 owiec lub kóz (Ṣaḥīḥ al-Buẖarī 1454), 5 wasq (ładunków) zboża lub daktyli (Ṣaḥīḥ al-Buẖarī 1459), 20 dinarów w złocie ( 1791), 200 dirhamów w srebrze ( 620).
Kategorie osób uprawnionych do zakatu według Koranu (9:60) Ubodzy (fuqarā’) – osoby w skrajnej biedzie, Nędzni (masākīn) – osoby potrzebujące wsparcia finansowego, często traktowane razem z ubogimi, Urzędnicy zbierający zakat (‘āmilūn alayhā) – osoby odpowiedzialne za zbieranie zakatu, w tym urzędnicy państwowi, „Ci, których serca należy przekonać” (al-mu’allafa qulūbuhum) – np. konwertyci na Islam, którzy wymagają wsparcia finansowego w celu umocnienia swojej wiary, Niewolnicy (riqāb) – osoby, które wykupują swoją wolność, ale nie są w stanie uregulować należnych opłat, Dłużnicy (ḡārimūn) – osoby zadłużone, które nie mają środków na spłatę swoich zobowiązań, „Ci, którzy walczą w imię Boga” (fī sabīl Allāh) – najczęściej osoby biorące dobrowolny udział w dżihadzie, Podróżni (ibn al-sabīl) – osoby w drodze, które np. nie mają środków na kontynuowanie podróżyGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 415-416.
Współczesne dostosowania i interpretacje Współczesne interpretacje Zakatu uwzględniają zmieniające się realia gospodarcze i społeczne, sugerują, by środki z zakatu mogły być wykorzystywane także na szeroko rozumiane cele społeczne, np. edukację, walkę z ubóstwem czy odbudowę społeczeństw dotkniętych skutkami kolonializmu.
Tradycyjny podział na zahir (majątek jawny) a batin (majątek ukryty), staje się coraz mniej istotny w dobie zaawansowanych systemów bankowych i inwestycyjnych. Współczesne podejście sugeruje, że zakat powinien obejmować wszystkie formy majątku, zarówno jawne, jak i ukryte, takich jak nieruchomości, oszczędności czy inwestycje, dzięki rozwojowi technologii umożliwiającej ich śledzenieGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 419.
Różnice w interpretacji sunnickiej i szyickiej Zasady zakatu, mimo wspólnej podstawy w sunnizmie i szyizmie, różnią się w szczegółowych przepisach interpretacyjnych między tymi dwoma głównymi nurtami islamskimi. Sunnici uważają zakat za obowiązkowy dla osób spełniających warunki nisabu i hawlu, natomiast w szyizmie dwunastoimamowym zakat może być traktowany bardziej jako zalecany w pewnych przypadkach. Różnice dotyczą także obliczeń zakatu na zwierzęta hodowlane, takie jak owce, kozy i wielbłądy, a także specyficznych zasad dotyczących koni, produktów rolnych i minerałów. Dodatkowo, szyici stosują odmienną koncepcję nisabu w odniesieniu do różnych gatunków zwierząt oraz mają inne podejście do okresu posiadania (hawl), który może być dostosowany do lokalnych uwarunkowań. Istnieje również odmienność w zakresie akceptacji odbiorców zakatu, gdzie szyici mogą kierować środki do określonych grup społecznych, jak konwertyci, którzy potrzebują wsparcia finansowego dla umocnienia swojej wiary. Współczesne interpretacje uwzględniają zmiany społeczno-gospodarcze, rozszerzając zastosowanie zakatu na szersze cele społeczneGaborieau, M., Geoffroy, E., i Rippin, A. „Zakat”, w Encyclopaedia of Islam, wyd. II, t. 11, Leiden 1998-2004, s. 410-418.
Koran i Hadisy Wersy koraniczne, mówiące o zakacie:
„Weź z ich majątku jałmużnę, abyś przez nią mógł ich oczyścić i usprawiedliwić, i módl się za nimi! Zaprawdę, twoja modlitwa to uspokojenie dla nich! A Bóg jest słyszący, wszechwiedzący!” (9:103) „Jałmużny są tylko dla ubogich i biedaków, i tych którzy przy nich pracują, i dla tych, których serca zostały pozyskane, i na wykup niewolników, i dla dłużników, i dla drogi Boga, i dla podróżnego. To jest obowiązek nałożony przez Boga! Bóg jest wszechwiedzący, mądry!” (9:60) „W ich majątku mieli odpowiedni udział żebrak i nędzarz.” (51:19) „I wiedzcie, iż cokolwiek weźmiecie w postaci łupów, to piąta część należy do Boga i Jego Posłańca, do jego krewnych i sierót, do ubogich i do podróżnego — jeśli wierzycie w Boga i w to, co zesłaliśmy Naszemu słudze w dniu rozdzielenia, w dniu spotkania dwóch zastępców. A Bóg jest nad każdą rzeczą wszechwiedzący!” (8:41)Koran, tłum. J. Bielawskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986
Hadisy, mówiące o Koranie:
“Przekazał Ibn Abbas: Prorok wysłał Mu`ada do Jemenu i powiedział: „Zaproś ludzi, aby złożyli świadectwo, że nikt nie ma prawa być czczonym poza Allahem, a Ja jestem Wysłannikiem Allaha i jeśli będą wam posłuszni, to nauczajcie im, że Allah nakazał im pięć modlitw każdego dnia i nocy (w ciągu dwudziestu czterech godzin), a jeśli będą ci posłuszni, to naucz ich, że Allah nałożył na nich obowiązek płacenia zakatu z ich własność i należy ją odebrać bogatym i rozdać biednym”. ( 1558) „Opowiadano, że: „Suwa Mu'adh bin Jabal powiedział: „Wysłannik Allaha wysłał mnie do Jemenu i rozkazał mi; na każde czterdzieści krów wziąć Musinnah, a na każde trzydzieści Tabi lub Tabi'ah”.” (1803),