thumb|right|Miasto na mapie Wacława Grodeckiego, Poloniae finitimarumgue locarum descriptio(fragment), 1571, wyd. 2Biblioteka Narodowa, syg. ZZK 18611, domena publiczna. Dolina (ukr. Долина, Dołyna) – miasto na Ukrainie, w rejonie kałuskim obwodu iwanofrankiwskiego. 20 716 mieszkańców (2020), dla porównania spis powszechny w 2001 zanotował ich 20 696.

Miasto królewskie lokowane w 1431 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 167..

Do 1772 w granicach Rzeczypospolitej, w latach 1772–1918 roku – miasto powiatowe pod zaborem austriackim w Królestwie Galicji i Lodomerii w Cesarstwie Austriackim. W latach 1918–1939 – miasto powiatowe w województwie stanisławowskim w Rzeczypospolitej.

Historia Dolina została założona w X wieku na terenach bogatych w złoża soli. W XII wieku mieszkańcy zajmowali się wydobyciem soli, rolnictwem i hodowlą bydła. W tym czasie w Dolinie powstał klasztor Wniebowstąpienia Pańskiego, a mnich Teoklist zaczął prowadzić kronikę miejscowości. 1472 rok to pierwsza znana data pojawienia się Żydów w DolinieMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14.. W 1565 i 1570 roku należała do żupy dolińskiejJan Rutkowski, Z dziejów żup ruskich za Zygmunta Augusta, w: Księga ku czci Oswalda Balzera, tom II, Lwów 1925, s. 5 .. W XVI wieku osiedlili się z Dolinie pierwsi Żydzi. W 1525 roku miasto lokowano na prawie magdeburskim; miejscowość otrzymała wówczas prawo warzenia soli. W 1594 roku najazd tatarski wyrządził miastu znaczne szkody.

Po rozbiorach Rzeczypospolitej w 1791 roku Austriacy krótkotrwale (na kilka lat) odebrali Dolinie prawa miejskie. W 1811 roku w ramach reformy oświatowej w mieście powstała dwuklasowa szkoła ogólna, a pod koniec tego wieku – pięcioklasowa szkoła męska i czteroklasowa (później sześcioklasowa) szkoła żeńska z językiem polskim. Nie powiodły się starania mieszkańców o utworzenie szkoły z językiem ukraińskim.

W roku 1900 w mieście powstała Dolińska Warzelnia Solanek. mały|Warzelnia soli

Według spisu powszechnego z 1921 roku w Dolinie mieszkało 3280 Polaków, 2945 Rusinów (Ukraińców), 2014 Żydów, 522 Niemców i 5 osób innej narodowości.

W mieście miał swoją siedzibę Inspektorat Straży Celnej „Dolina”. Od 1937 roku stacjonowała też 3 kompania batalionu ON „Stryj”. Także w 1937 w Dolinie obchodzono 25-lecie miejscowego gimnazjum.

We wrześniu 1939 roku Dolinę zajęła Armia Czerwona. 2 lipca 1941 roku miasto zdobyły wojska węgierskie, które miesiąc później oddały miejscowość pod okupację niemiecką. W latach 1942–1944 Niemcy dokonali zagłady ludności żydowskiej; według danych sowieckich zabito 2546 żydowskich mieszkańców miasta; część na miejscu (największa akcja – 3 sierpnia 1942 roku rozstrzelano prawie 2 tys. osób na kirkucie), pozostałych w obozie zagłady w Bełżcu. Za pomoc Żydom na rynku miejskim powieszono 20 mieszkańców BabijówkiХолокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, , s. 277–278.. Zdaniem Siekierki, Komańskiego i Różańskiego pod koniec 1943 roku z tego samego powodu Niemcy rozstrzelali w Dolinie 48 osób, głównie Polaków. Ponadto zdaniem tych autorów, około 100 polskich mieszkańców Doliny poniosło śmierć z rąk ukraińskich nacjonalistów.

30 lipca 1944 roku Armia Czerwona ponownie zajęła miasto. Do końca 1945 roku ponad 6 tys. polskich mieszkańców wysiedlono do Polski.

Zabytki zamekWładysław Łozińskim Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, 1903, s. 98. Kościół katolicki pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – parafia erygowana w 1429 r. Pierwszy kościół, drewniany, spalili Tatarzy, drugi, także drewniany, był na przełomie XVIII i XIX mocno zniszczony. Na jego miejscu w latach 1835–1836 został zbudowany trzeci kościół, murowany. Konsekrowany w 1838 r., zamknięty przez władze radzieckie w 1945 r., zamieniony na spichlerza, a później na halę sportową. Zwrócony katolikom w 1991 r., ponownie konsekrowany w 1994 r. Proboszczem od 2009 r. jest ks. Krzysztof Panasowiec.

Gospodarka W mieście rozwinął się przemysł materiałów budowlanych, spożywczy oraz odzieżowy.

Ludzie związani z Doliną

Wołodymyr Horbowy – ukraiński adwokat, członek UWO i OUN Stanisław Jaworski – polski aktor teatralny i filmowy, Antoni Kępiński – polski psychiatra, naukowiec, humanista i filozof; twórca koncepcji metabolizmu energetyczno-informacyjnego i psychiatrii aksjologicznej, Jan Lewiński – ukraiński architekt tworzący we Lwowie, Witold Listowski – prezes Patriotycznego Związku Organizacji Kresowych i Kombatanckich w Warszawie, Edward Lorenz – sędzia, działacz społeczny Władysław Ogrodziński – polski prozaik, eseista, reportażysta, pracownik naukowy, działacz kulturalny i społeczny, Józef Stemler, ps.: Jan Doliński, Jan Dąbski, Józef Dąbrowski, krypt.: J.S., S. Dąbski – zastępca dyrektora Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu na Kraj, pedagog, członek PCK, dyrektor Polskiej Macierzy Szkolnej, działacz społeczny i oświatowy, członek Ligi Narodowej. Oskarżony w procesie szesnastu. Janusz Popławski, polski gitarzysta, kompozytor, aranżer, publicysta i wydawca. Jan Wajman – polski pisarz i dokumentalista, autor publikacji m.in. „My z kresowej ziemi”, „Urodzeni na dolińskiej ziemi”, „Chłopcy z Kresów”.

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata (Polacy ratujący Żydów w Dolinie) Maria i Leon Kowarzykowie Władysław Kułyk (zamordowany przez Niemców za pomoc Żydom) i jego żona Julia (secundo voto Bartoszewska) Michalina Kurc

Wojciech i Marianna Pulitowie Lucjan Wilichnowski Stanisław Wolski Franciszek, Karolina i Michał Zabłoccy

Sport Do 1939 roku w mieście funkcjonował klub piłkarski Huragan Dolina.

Miasta partnerskie Grodzisk Wielkopolski Nowa Sarzynawspółpraca zawieszona w październiku 2016 z powodu nadania honorowego obywatela miasta Stepanowi Banderze, odpowiedzialnemu za ludobójstwo na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej. Niemodlin

Przypisy

Bibliografia Dolina 4. D., miasteczko powiatowe w Galicyi. [W:] Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. II: Derenek – Gżack. Warszawa, 1881, s. 95–101.

Linki zewnętrzne

Historia Żydów w Dolinie na portalu Wirtualny Sztetl

Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta w obwodzie iwanofrankiwskim Kategoria:Rejon doliński Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo ruskie)