Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej

thumb|250px|Bojowiec OB PPS strzela do policjanta; rysunek z „Robotnika” (1908) thumb|250px|Akcja pod Rogowem (1906) thumb|250px thumb|200px|Stefan Okrzeja thumb|200px|Józef Montwiłł-Mirecki thumb|200px|Henryk Baron thumb|200px|Baruch Szulman thumb|200px|Pocztówka PPS z 1905 Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej (OB PPS) – utworzona przez Polską Partię Socjalistyczną (PPS) w kwietniu 1904 i działająca do 1911 struktura zbrojna mająca na celu ochronę działalności rewolucyjnej PPS, jej demonstracji i spotkań. Przeprowadzała też szereg akcji zbrojnych, likwidując funkcjonariuszy i współpracowników rosyjskich władz okupacyjnych Królestwa Polskiego, dokonując licznych ekspropriacji na potrzeby działalności niepodległościowej i rewolucyjnej. W szczytowym okresie liczyła ok. 6500 bojowców.

Historia organizacji W końcu lutego 1904 wśród działaczy PPS pojawiły się koncepcje zorganizowania specjalnych grup bojowych, wyodrębnionych z organizacji agitacyjnych. Było to z jednej strony inicjatywą Józefa Piłsudskiego tworzenia oddziałów wojskowych, z drugiej zaś inicjatywą struktur PPS zmierzającą do samoobrony oraz „oczyszczenia ulic od szpiegów i agentów policji”.

Pierwsze grupy bojowe powstały w kwietniu 1904 w Warszawie pod nazwą „Koła Bojowe Samoobrony Robotniczej”. Pierwsza grupa samoobrony powstała w kwietniu 1904 w Warszawie z inicjatywy robotnika Wacława Brokowskiego „Burza”. Pierwsze koła w Warszawie na polecenie Centralnego Komitetu Robotniczego PPS utworzył Bolesław Berger „Długi”, „Kuroki”. Zwerbował on ok. 40 osób ze środowisk robotniczych Woli i Pragi. Początkowo grupy służyły organizowaniu krótkich manifestacji. W Łodzi struktury kół budował Tomasz Arciszewski. Pośród 71 wystąpień grup samoobrony w 1904, aż 46 dotyczyło zbrojnego zabezpieczenia manifestacji. Na Konferencji CKR w Krakowie 17-20 października 1904 postanowiono rozbudować struktury bojowe, nazywane też „Kołami Techniczno-Bojowymi”. Początkowo członkowie kół wyposażeni byli w laski, kije i kamienie. Organizowali krótkie, niespodziewane demonstracje, które rozpraszały się po kilkudziesięciu metrach. Demonstracje takie miały miejsce w Warszawie 16, 17, 20, 22, 25, 26 i 31 lipca oraz 2 sierpnia 1904.

Przełomem była akcja przeciw ogłoszonej mobilizacji w Królestwie. 28 października 1904 przy ul. Karmelickiej w Warszawie doszło do pierwszej demonstracji antywojennej. W trakcie ataku policji raniono ok. 80 osób. Spowodowało to chęć odwetu i żądanie zbrojnej ochrony manifestacji.

Pierwszym wystąpieniem o charakterze zbrojnym organizacji z użyciem broni była akcja przeciwko mobilizacji do armii w związku z wojną rosyjsko-japońską na Placu Grzybowskim 13 listopada 1904 roku, organizowana przez Józefa Kwiatka. Nastąpiło tu ostre starcie i wymiana strzałów pomiędzy grupą uzbrojonych robotników z PPS, członków robotniczych kół bojowych, a kozakami i policją. Wystąpienie na Placu Grzybowskim i odbiło się szerokim echem w kraju i za granicą i spotęgowało falę demonstracji antycarskich. Koła uczestniczyły również w kolejnych manifestacjach antymobilizacyjnych. W trakcie manifestacji 24 grudnia 1904 w Radomiu, w obronie sztandaru PPS poległ Wiktor Cymerys-Kwiatkowski. Po stronie rosyjskiej zginął płk. Bułatow, zaś 15 stycznia 1905 w Łodzi również w obronie sztandaru zginął Tomasz Księżczyk. Bojowcy, aby zapobiec mobilizacji, wysadzili mosty pomiędzy Radomiem a Jedlnią, Łodzią a Pabianicami oraz Zduńską Wolą i Sieradzem.

Do końca lutego 1905 funkcjonowało 10 „dziesiątek” bojowych w Warszawie (oraz „dziesiątka” centralna), 10 „dziesiątek” w guberni piotrkowskiej (w tym: Zagłębie Dąbrowskie – 2, Częstochowa-Zawiercie – 3, Łódź – 4, łódzkie – 1). Po dwie „dziesiątki” w guberni lubelskiej, radomskiej, kaliskiej i warszawskiej oraz po jednej „dziesiątce” w guberni płockiej, suwalskiej, grodzieńskiej, kieleckiej, siedleckiej i kijowskiej. W stadium organizacji były grupy w guberni mińskiej, łomżyńskiej i wileńskiej. Ponadto funkcjonowały laboratoria organizacji w Warszawie i Galicji. Łącznie w Kołach od kwietnia 1904 do lutego 1905 walczyło 477 bojowców, z czego 143 w Warszawie.

Organizacja Spiskowo-Bojowa PPS

Na VII Zjeździe PPS 5 lutego 1905 powołano „Organizację Spiskowo-Bojową PPS”. Zjazd podjął uchwałę o treści:

W marcu 1905 powołano „Wydział Spiskowo-Bojowy CKR”, którym kierowali Aleksander Prystor „Rafał” i Walery Sławek „Gustaw”. W kwietniu 1905 dokooptowani zostali: Zofia Wortman-Posner i Szymon Posner. W maju z wydziału ustąpiła Zofia Wortman-Posnerowa, zaś na jej miejsce wszedł Ignacy Lubicz-Sadowski. Do wykonawczego kierowania OS-B PPS powołano „Zagraniczną Komisję Konspiracyjną”, w składzie Aleksander Sulkiewicz, Józef Piłsudski i Maksymilian Horwitz-Walecki.

W marcu 1905 odbyło się w Warszawie przy ul. Przemysłowej 1 spotkanie Aleksandra Prystora z Bolesławem Bergerem (który niebawem opuścił spotkanie), Bronisławem Żukowskim i Stefanem Okrzeją, gdzie postanowiono przystąpić do organizowania oddziałów bojowych. Żukowski i Okrzeja mieli w związku z tym wycofać się z bieżącej pracy partyjnej. Prystor obrał pseudonim „Katajama”, Żukowski „Harakiri”, zaś Okrzeja „Ernest”.

Zgodnie z przyjętą koncepcją z czasów 1863, organizacja miała zostać podzielona na „dziesiątki”. Początkowo powstały dwie grupy bojowe. Grupa kierowana przez Bronisława Żukowskiego „Harakiri”, wybrana z dzielnic „Wolska”, „Jerozolimska”, Mokotowska„ i Dolna”, składała się z siedmiu osób: Stanisław Pudyn „Bohun”, Wincenty Halska „Kostek”, Jan Żukowski „Zagłoba”, Bolesław Stępniak „Kowal”, Antoni Niedzielski „Kmicic”, NN „Zdun” i NN „Kowalski”. W oddziale Okrzei „Ernesta”, wybranych z dzielnic „Praga” i „Powązki”, znaleźli się Stanisław Zieliński „Sewer”, Kazimierz Dobrowolski „Kazik”, Szloma Eksztajn „Chłop” i NN. Na początku kwietnia 1904 stworzona została trzecia „dziesiątka” składająca się z bojowców narodowości żydowskiej pod dowództwem Szlomy Eksztajna.

Od marca do końca października 1905 powstało w Warszawie 18 „dziesiątek” bojowych. Dziewięć z nich podlegało bezpośrednio Wydziałowi, a na ich czele stali „starszy” oraz „dowódca” mianowany przez Wydział. W lokalnych „dziesiątkach” (zwanych też „technicznymi”) kierowali nimi „dziesiętnicy” wybierani przez członków „dziesiątki”.

W ciągu 1905 komitety PPS utworzyły ok. 90 lokalnych kół bojowych „dziesiątek”. Najwięcej w guberni piotrkowskiej – 30, guberni radomskiej – 13 oraz guberni lubelskiej – 6). W składzie lokalnych dziesiątek funkcjonowało 5 dziesiątek bojowych zorganizowanych przez Żydowski Komitet PPS, oraz jedna centralna. W Organizacji Spiskowo-Bojowej PPS od lutego do października 1905 walczyło 1345 bojowców.

18 czerwca 1905 Rada Partyjna PPS postanowiła podporządkować organizację okręgowym komitetom robotniczym, Wydział Spiskowo-Bojowy miał zaś opracowywać taktykę walki, rozbudowywać technikę bojową oraz organizować zamachy na wysokich urzędników carskich. Na przełomie lata i jesieni 1905 dotychczasowa OS-B PPS została częściowo rozbita masowymi aresztowaniami. Aresztowano m.in. Walerego Sławka.

Walki rewolucyjne stopniowo przybierały charakter wojny domowej. W bratobójczych starciach padały ofiary, wystąpiły elementy pospolitego bandytyzmu w działaniach wielu grup krajowej organizacji Polskiej Partii SocjalistycznejRyszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Kraków 1998, s. 338..

Centralna Bojówka i Organizacja Techniczno-Bojowa Na posiedzeniu II Rady Partyjnej PPS w Mińsku Litewskim 15 października 1905 Organizacja Spiskowo-Bojowa PPS została przekształcona w „Organizację Bojową PPS” (zwaną również „Centralną Bojówką”). Szefem Wydziału Bojowego mianowano Józefa Piłsudskiego, członkami Wydziału zostali również: Aleksander Prystor, Aleksander Sulkiewicz, Mieczysław Mańkowski, Władysław Dehnel. Kilka miesięcy później po ustąpieniu Prystora, Sulkiewicza i Mańkowskiego do Wydziału weszli: Walery Sławek, Mieczysław Dąbkowski oraz Józef Montwiłł-Mirecki.

Na wniosek Piłsudskiego od 1905 zreformowano strukturę organizacji. Podstawą była „piątka” bojowa. Trzy „piątki” stanowiły „oddział”, na czele którego stał instruktor „oddziałowy”. Kilka „oddziałów” stanowiło „okręg”. Funkcjonowało siedem okręgów: warszawski – okręgowiec: Kazimierz Sosnkowski; północny (Płock) – okręgowiec: Włodzimierz Hellmann; południowy (Radom-Kielce) – okręgowiec: Józef Grzecznarowski; zagłębiowski – okręgowcy: Feliks Tor a następnie Stanisław Hempel; zachodni (Łódź) – okręgowcy: Rajmund Jaworowski, Tomasz Arciszewski a następnie Józef Montwiłł-Mirecki i Franciszek Lipiński. wschodni (Lublin-Siedlce) – okręgowiec: Mieczysław Mańkowski.

W składzie Organizacji Bojowej na terenie Królestwa Polskiego walczyło 87 „piątek” w 27 oddziałach. Liczebność OB PPS szacowano na 750–840 bojowców. Z powodu ostrego niedoboru ludzi z wyszkoleniem wojskowym, w listopadzie 1905 stworzono w Krakowie konspiracyjną szkołę instruktorów bojowych. Jej komendantem został Władysław Jaxa-Rożen, ale faktyczne kierownictwo nad szkołą sprawował Józef Piłsudski. W pierwszym kursie uczestniczyło całe kierownictwo Wydziału Bojowego z Piłsudskim na czele oraz inni wyróżniający się działacze Organizacji Bojowej. Niektórzy słuchacze byli na nim jednocześnie wykładowcami (np. Józef Piłsudski, Mieczysław Dąbkowski, Władysław Jaxa-Rożen, Tomasz Arciszewski). Do czerwca 1906 w szkole wykształcono ok. 120–140 instruktorów.

W październiku 1905 na posiedzeniu Rady Partyjnej PPS powołano również „Organizację Techniczno-Bojowa PPS” (zwana potocznie milicją ludową, milicją robotniczą, lokalnymi oddziałami bojowymi), dla wspierania okręgów oraz przygotowania kadr dla akcji bojowej. Na czele OTB stanęli: Karol Udałowski, Jan Gorzechowski „Jur”, Wincenty Halska i Ludwik Śledziński „Mikołaj”. Do najgłośniejszej akcji OTB należały: napad na kasę powiatową w Wysokiem Mazowieckiem (26 grudnia 1905 Ludwik Śledziński), gdzie zdobyto pół miliona rubli, oraz uwolnienie dziesięciu więźniów zagrożonych karą śmierci z Pawiaka (24 kwietnia 1906 Jan Gorzechowski).

Organizacja Bojowa PPS W czerwcu 1906 na posiedzeniu Rady partyjnej zniesiono Centralną Bojówkę i połączono ją z Organizacją Techniczno-Bojową w jednolitą „Organizację Bojową PPS”.

W skład zreorganizowanego Wydziału Bojowego weszli: Mieczysław Mańkowski, Józef Montwiłł-Mirecki, Aleksander Prystor, Włodzimierz Hellmann i Władysław Dehnel. Zreorganizowana OB PPS działała w trzynastu okręgach bojowych. W oddziałach walczyło 3089 bojowców, 499 starszych instruktorów i okręgowców oraz 742 centralnych i terenowych techników bojowych. Według tego samego źródła, od lipca do listopada 1906, w OB PPS działało ok. 4330 bojowców. Do największych organizacji należały: Warszawa – 134 instruktorów, 195 techników, 158 „piątek” w 53 oddziałach bojowych; Łódź i okręg łódzki – 7 instruktorów, 12 techników, 16 „piątek” w 5 oddziałach bojowych; ponadto w Milicji PPS (dawna OT-B która nie weszła do OB) 92 instruktorów, 110 techników i 96 „dziesiątek” bojowych; Gubernia radomska – 46 instruktorów, 72 techników, 60 „piątek” w 20 oddziałach bojowych; Zagłębie Dąbrowskie – 53 instruktorów, 78 techników, 50 „piątek” w 17 oddziałach bojowych;

Ponadto funkcjonowała szkoła w Krakowie oraz kursy bojowe w Warszawie i Łodzi, laboratoria w Warszawie, Zagłębiu Dąbrowskim i Lwowie. Dla przerzutu broni zorganizowano specjalne Biuro Transportu we Lwowie i w Paryżu.

Organizacja Bojowa po rozłamie w PPS